18/04/2008

Hedendaagse en heilige muziek : Accentus levert baanbrekend werk

Laurence Equilbey Laurence Equilbey is er sinds enige tijd in geslaagd om de koormuziek in Frankrijk haar verloren plaats en status terug te geven. De grillen van de geschiedenis, en vooral dan de gevolgen van de Franse Revolutie, zijn immers nefast gebleken voor het meesterschap en de koortraditie die hand in hand gingen met het religieuze onderwijs. Met Accentus kunnen we nu volop genieten van baanbrekend werk, dat aanvankelijk boogde op zijn Scandinavische en Weense wortels, om daarna een schitterend parcours af te leggen langs de meest prestigieuze concertzalen van Europa.

Het kamerkoor, dat drie jaar geleden al op Ars Musica stond met een 'Hongaars' concert, wijdt zich onder leiding van Laurence Equilbey met passie aan het harmonische corpus van de oude meesters (Bruckner), maar vooral aan het hedendaagse kosmopolitische repertoire (Ligeti). De jongste jaren werd er geregeld met artiesten in residentie samengewerkt, onder meer met een bekende van het festival: Pascal Dusapin. Wij treffen hem in dit religieuze muziekprogramma aan met twee uittreksels uit Requiem(s): Dona Eis en Umbrae Mortis.

György Ligeti, Lux aeterna
Lux æterna wordt beschouwd als één van de beroemdste en meest toegankelijke werken van Ligeti. Het werd gecomponeerd in 1966 en kreeg zijn creatie op 2 november van dat jaar dankzij het Stuttgartse Schola Cantorum onder leiding van Clytus Gottwald. Voor de tekst werd geput uit de Communio in de dodenmis. Lux æterna sluit dan ook aan bij het Requiem, maar blijft een apart, volwaardig muziekstuk.

Ligeti liet zich inspireren door de isoritmische methodes van de Ars Nova en gebruikt hier 'taleae', weliswaar niet op strikte wijze en in de vorm van ritmische verhoudingen die een mooi geheel opleveren. Het werk berust op een canonieke schriftuur, die het mogelijk maakte op een lineaire manier een opeenvolging te schrijven die nadien een verticale vorm zou krijgen. Het wordt heen en weer geslingerd tussen een chromatisch verzadigingspunt en het verschijnen van een nieuw diatonisme, met name een akkoord van een kleine terts en een grote seconde dat terug te vinden is in de meeste werken van na 1966. Het is dus als het ware de voorbode van de Lontano voor orkest (1967) die deze technieken doortrekt. De algemene klankrijkheid van de partituur is vanzelfsprekend te danken aan de intentie van de componist om de idee van 'licht' vorm te geven. Hij heeft gezocht naar "muziek die, als je haar hoort, de indruk geeft van al begonnen te zijn".

Olivier Messiaen, O Sacrum Convivium
Als enige gepubliceerde liturgische werk van Messiaen steunt het motet O Sacrum Convivium op een antifoon over de Sacramentsdag, die al voor heel wat toondichters als inspiratie heeft gediend, zoals Andrea Gabrieli, Viadana, Tallis, Byrd en Pergolèse in vroegere tijden, of meer recent Lorenzo Perosi. Misschien boeiden die luttele woorden over de communie Olivier Messiaen zo sterk omdat de idee van transsubstantiatie een meer dan symbolische waarde kreeg doordat het brood en de wijn niet louter een beeld van het lichaam en bloed van Christus zijn, maar ook in werkelijkheid lichaam en bloed worden, zonder hun oorspronkelijke vorm te verliezen.

Pascal Dusapin, 'Umbrae mortis' voor a-capellakoor
Umbrae mortis, een vijf bladzijden lang stuk, dat in augustus en september 1997 werd geschreven, is opgedragen aan de nagedachtenis van de jong gestorven componist Francisco Guerrero. Het werk, dat oorspronkelijk als scènemuziek was gecomponeerd, maar nooit in die hoedanigheid werd opgevoerd, gebruikt het skelet van het requiem. Zo is de elliptische tekst ontleend aan het Requiem van Ockeghem, het eerste in zijn genre. Umbrae mortis is zo beknopt dat het niet kan worden geïnterpreteerd als een manier van de componist om het ritueel van deze mis onder de aandacht te brengen. Het zet de luisteraar wel aan tot een persoonlijke bevraging. Pascal Dusapin werkt met stijlkenmerken die we ook in Granum Sinapsis terugvinden: langzaam tempo, gespreide en verluchte opbouw, ingehouden nuances. Voor de altstemmen introduceert hij twee bijzonderheden: het fluisterend spreken [Kyrie Eleison] en, op twee plaatsen, met gesloten mond, een harmonische wrijving in kwarttoon (hoge fis / sol). De Umbrae mortis (schaduw van de doden) duikt op het einde op in een bleek en zieltogend akkoord en besluit dit stuk voor a-capellakoor.

Pascal Dusapin, Dona Eis
Pascal Dusapin : "Lange tijd heb ik overwogen om mijn a capella koorwerk Umbrae mortis in te brengen in Dona Eis. Want het gaat in feite om een requiem waarvan de titel ontleend is aan de eerste woorden van het vierde deel.
Olivier Cadiot bewerkte voor mij de tekst van het requiem dat ik een beetje 'gedevaticaniseerd' heb. Alleen de sleutelwoorden van de rouwdienst worden gebruikt. Ik heb er passages in vermengd uit de operatekst van Roméo et Juliette, waarin er sprake is van mensen die elkaar verlaten. Te midden van het rituele Latijn bevinden zich dus Franse fragmentjes, als sporen van gedichten. Het geheel duurt een twintigtal minuten, gefluisterd, nooit gezongen. Het gaat om een gemengd koor, zonder solostem, met zeven instrumenten, volgens de formatie van Octandre van Varèse, maar dan zonder de contrabas."

Programma :
  • Anton Bruckner, Motets (Os Justi, Christus factus est, Ave Maria, Virga jesse)
  • Olivier Messiaen, O Sacrum Convivium (1937)
  • György Ligeti, Lux aeterna (1966)
  • Pascal Dusapin, Umbrae mortis (1997) & Dona Eis (1998)
Tijd en plaats van het gebeuren :

Ars Musica - Musicologisch Café : Hedendaagse en heilige muziek
Zondag 20 april 2008 om 17.00 u
(Forum in aanwezigheid van Pascal Dusapin om 16.00 u)
Kaaitheater
Sainctelettesquare 20
1000 Brussel

Meer info : www.arsmusica.be, www.kaaitheater.be en www.accentus.asso.fr

Bronnen : Teksten Alain Poirier, François-Gildas Tual, Antoine Gyndt en Pascal Dusapin in brochure Ars Musica

Bio Pascal Dusapin, György Ligety en Olivier Messiaen op www.arsmusica.be
Pascal Dusapin , Olivier Messiaen en György Ligeti op brahms.ircam.fr
Entretien avec Pascal Dusapin, Bruno Serrou op www.resmusica.com, 11/02/2003
Pascal Dusapin -'The Belly of an Architect', Frank Madlener op www.arsmusica.be, 1999
Olivier Messiaen : www.messiaen2008.com en www.oliviermessiaen.org
Olivier Messiaen : Les rythmes vivants. De l'amour divin à l'amour humain..., Entretiens avec Claude Samuel op www.arsmusica.be
György Ligeti : www.gyoergy-ligeti.de
Anton Bruckner: Symfonicus Gods, Györgi Ligeti : emotioneel scepticus en Olivier Messiaen: Exotische vogelkenner op www.musicalifeiten.nl

Elders op Oorgetuige :
Eerst voortdoen, daarna beginnen : directeur Laurent Langlois over Ars Musica 2008, 4/04/2008
Made in Belgium : Ars Musica trekt Belgische kaart, 4/04/2008
Exeo, Dusapins vijfde solo voor orkest in Bozar, 19/03/2008
Olivier Messiaen en de christelijke inspiratie, 4/03/2008
100% Messiaen : een uniek evenement binnen het Brusselse muzikale seizoen, 2/03/2008
Olivier Messiaen : een leven gewijd aan het onderzoeken van ritmiek, kleur en ornithologie, helemaal in het teken van het katholieke geloof, 2/03/2008
Vlaams Radio Orkest & Jan Michiels brengen hulde aan Bartók en Ligeti, 19/02/2008

12:01 Gepost in Concert | Permalink |  Facebook