08/10/2017

Novecento richt schijnwerpers op Grisey's Vortex Temporum

Gérard Grisey Het sextet Vortex Temporum van de Franse spectralist Gérard Grisey (foto) geldt meer en meer als een van dé grote kamermuziekwerken uit de late 20ste eeuw. Ondanks het grote succes dat Anne Teresa De Keersmaeker er enkele jaren geleden (en recent nog in het MOMA) mee haalde, blijft het werk vooralsnog onderbelicht. Daarom richt Novecento er volop de schijnwerpers op, en laat het dit werk niet één, maar twee maal horen. Dat geeft je alvast de gelegenheid om helemaal door te dringen in de wonderbaarlijke tijdsdimensies die Grisey in Vortex Temporum uittekent. Daarbij komt niet alleen het menselijke perspectief aan bod, maar ook dat van walvissen, vogels en insecten. Tussen de twee uitvoeringen is er een kort intermezzo, waarin de musici hun fascinatie voor dit werk zelf zullen toelichten.

Voor het New European Ensemble is Vortex Temporum een absolute ‘klassieker’. Het werk vormde zelfs mee de aanleiding tot hun oprichting in 2008. Sindsdien voeren ze het met onverminderde passie uit. Intussen hebben ze een stevige reputatie uitgebouwd, niet alleen als superieure musici, maar vooral ook als onvermoeibare ambassadeurs van nieuwe muziek, vaak in combinatie met ander kunstvormen.

Gérard Grisey - Vortex Temporum
Gérard Grisey
geldt als één van de eerste en belangrijkste componisten van het spectralisme, waarin de klank evenzeer centraal staat. Elke muzikale toon bestaat uit een grondtoon - de toon die we horen - en een aantal boventonen die een geordende reeks met specifieke verhoudingen vormen. Deze boventonen horen we meestal niet als dusdanig, maar ze bepalen wel de kleur van de klank, het specifieke timbre. Dit akoestisch fenomeen wordt vertaald naar een abstracte verzameling toonhoogtes waarmee de componisten aan de slag gaan.

In feite ligt de oorsprong ook hier in de elektronische muziek. Zuiver elektronische klanken worden gemaakt door de samenstelling (synthese) van eenvoudige tonen tot een complexe klank. Op die manier kan een synthesizer klanken produceren die klinken zoals een piano of een trompet. Gérard Grisey nam dan ook het begrip 'synthèse instrumentale' in de mond. De afzonderlijke componenten van een klank worden verspreid over een instrumentaal ensemble of een orkest, en op die manier wordt een nieuwe klank samengesteld. Door die focus op klankkleur - het spectralisme heeft nauwe banden met het eveneens Franse impressionisme - wordt spectrale muziek vaak geassocieerd met langzaam ontwikkelende akkoorden en een weinig beweeglijke textuur. Nochtans zijn heel wat componisten (onder andere Luc Brewaeys) precies bezig geweest met het creëren van een zekere dynamiek en het (her)introduceren van snelheid. Deze aandacht voor de muzikale tijd is cruciaal in Vortex Temporum (1994-1996).

Vortex Temporum is een eerder atypisch werk binnen het oeuvre van Grisey. Jean-Luc Hervé, een medewerker van Grisey die nauw betrokken was bij het kopiëren van de originele partituur noteerde volgende getuigenis: "Mijn eerste contact met Vortex Temporum kwam er via de omweg van het schrift, aangezien Gérard Grisey me - toen ik nog student was aan het conservatorium - gevraagd had hem te helpen bij het kopiëren van zijn recentste werk. Ik was verbaasd over het aantal noten, de snelheid van het discours en het repetitieve aspect die geen karakteristieken waren van de spectrale muziek. Maar ondanks mijn onvermogen om er een helder beeld van te krijgen was ik meteen overtuigd dat het hier ging om een bijzonder origineel werk. "

Inderdaad, wie spectrale muziek associeert met langzaam opgebouwde akkoorden, subtiele har- monische verschuivingen en kleurrijke samenklanken schrikt wel even bij de eerste aanblik van de partituur, of bij het horen van de eerste maten van het werk. Grisey katapulteert ons meteen naar het midden van de vortex of draaikolk (een veel gebruikte vertaling is de maalstroom van de tijd ) uit de titel. Het hele ensemble speelt een wervelende figuur gebaseerd op één akkoord, en meteen is duidelijk wat Hervé bedoelt met het repetitieve aspect van deze muziek. De contouren van deze wervelende figuren volgen trouwens de vorm van de geluidsgolven die gebruikt worden in de elektronische muziek, zoals de sinus- en de zaagtandgolf.

In de drie delen van het werk speelt Grisey eigenlijk met drie verschillende soorten tijd: de menselijke tijd, (de tijd van de taal en de ademhaling), de uitgerekte tijd van de walvissen en de gecomprimeerde tijd van de vogels en insecten. Hetzelfde basismateriaal wordt op telkens andere manieren in de tijd geprojecteerd.

Het is boeiend te zien hoe twee verschillende ontwikkelingen in de elektronische muziek gedeeltelijk leidden tot twee verschillende componeerstijlen en tradities. Helemaal opmerkelijk is dat de Duitse Helmut Lachenmann zijn compositietechniek verbindt aan de Franse musique concrète , terwijl de Franse Gérard Grisey een instrumentaal equivalent creëert voor de Duitse klanksynthese. In beide gevallen is de muziek op zich erg bijzonder, en bewijst ze dat avontuurlijke klankexploraties ook zonder elektronische hulpmiddelen mogelijk zijn.

Praktische info :

New European Ensemble : Gérard Grisey, Vortex Temporum
Maandag 9 oktober 2017 om 20.30 u
Iers College - Leuven


Meer info : www.festival2021.be en neweuropeanensemble.com

Bron : tekst Klaas Coulembier voor programmaboekje Novecento 2013

Extra :
Gérard Grisey op brahms.ircam.fr en youtube
Interview met Gerard Grisey, David Bündler in 20th-Century Music, 1996 op www.angelfire.com

Elders op Oorgetuige :
Novecento neemt een frisse duik in het rijke repertorie van de 20ste eeuw, 25/09/2017
Vortex Temporum van Anne Teresa De Keersmaeker, Rosas & Ictus in Turnhout en Gent, 15/10/2014

21:53 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.