09/03/2017

Uitzonderlijke muzikale performance van Nadar in Brussel

EXIT F Een compositie voor ensemble en… vier heteluchtballonnen. EXIT F van componist Michael Maierhof is even uniek als spectaculair. Het intrigerende, ritmische, grappige, luide, flitsende en prettig gestoorde werk is het zesde luik in een reeks over vluchtbewegingen. De luchtballonnen lijken elk moment te kunnen opstijgen, en weg te vliegen naar het verre onbekende. EXIT F is op het lijf geschreven van Nadar, een jong en internationaal gereputeerd ensemble met een passie voor muziek uit onze tijd. Niet alleen schreef Maierhof het werk specifiek voor Nadar; de groep heeft zijn naam ook ontleend aan Félix Nadar, aka Gaspard-Félix Tournachon, een Franse schrijver, fotograaf en ballonvaarder.

Het spraakmakende Generation Kill is eveneens speciaal voor Nadar gecomponeerd. Stefan Prins liet zich inspireren door de gelijknamige HBO-miniserie over de inval in Irak in 2003. En ook de reflectieve woorden van Evan Wright, auteur van het boek waarop de serie is gebaseerd, triggerden de componist: "Deze oorlog werd uitgevochten door de eerste playstation-generatie. Het minste dat je van deze generatie kan zeggen, is dat ze in Irak uitstekend blijkt te doden."

Stefan Prins - Generation Kill
Stefan Prins schreef Generation Kill in 2012, in opdracht van de Donaueschinger Musiktage, een van de meest prestigieuze festivals voor hedendaagse muziek. Iets meer dan een jaar voordien waren in het Midden-Oosten en in Noord-Afrika protesten, opstanden en revoluties uitgebarsten: de Arabische Lente. Die gebeurtenissen, maar meer nog de manier waarop ze in gang werden gezet en erover werd bericht, inspireerden Prins voor Generation Kill:

“Door video’s te maken met hun smartphones en webcams en die te delen via het internet, maakten de manifestanten uit verschillende landen in het Midden- Oosten de hele wereld tot getuige van de revolutionaire beweging. Via sociale media zoals Facebook en Twitter kwam het hele proces in een stroomversnelling. Vóór iemand het goed en wel besefte, hadden de Tunesiërs en Egyptenaren de dictatuur in hun land omvergeworpen. Intussen braken er regelrechte burgeroorlogen uit die Libië zouden versplinteren en Syrië verlammen. In datzelfde jaar, 2011, werd een grootschalig onderzoek publiek gemaakt, waarin berekend werd dat er in het Verenigd Koninkrijk één CCTV bewakingscamera is per 32 inwoners.

In oktober 2011 begonnen de Amerikanen hun troepen terug te trekken uit Irak, terwijl ze nog altijd strijd aan het voeren waren tegen de Taliban en Al Qaeda in Afghanistan. Steeds vaker werden er beelden vrijgegeven van succesvolle (althans volgens de officiële berichtgeving) bombardementen door zogenoemde drones (onbemande luchtvaartuigen), die vanop afstand door militair personeel in geheime controlekamers in de VS bestuurd werden. Tegelijk verscheen er op het internet een toenemende stroom aan ooggetuigenverslagen, met verhalen over onschuldige slachtoffers die tijdens deze bombardementen gedood werden.

Surfend op het internet vond ik in diezelfde periode een videofilmpje op YouTube, dat al zeven jaar oud was: een teaser voor de tv-reeks Generation Kill, gebaseerd op het gelijknamige boek waarin Evan Wright de ervaring neerschreef van een embedded reporter bij het 1st Reconnaissance Battalion van de Amerikaanse mariniers tijdens de Iraakse invasie van 2013. Een van de uitspraken die me het meest shockeerde, kwam van een soldaat: “Dit is echt de ultieme rush - je trekt ten strijde terwijl op de achtergrond een goede song aan het spelen is.” Evan Wright verklaarde later: “Deze oorlog wordt uitgevochten door de eerste PlayStationgeneratie. En één ding staat vast: het zijn heel goede killers in Irak.”

Toen realiseerde ik me dat mijn volgende stuk al deze onderling verbonden feiten muzikaal moest overschouwen: een samenleving die steeds meer gemonitored wordt; het groeiende belang van het internet; netwerken en sociale media die gevoed worden door video-opnames van webcams en smartphones; videogames en oorlogen die uitgevochten worden als videogames; de lijn tussen realiteit en een virtuele werkelijkheid die met de dag dunner wordt.”

Generation Kill is dus niet alleen een exponent van, maar ook een reflectie op de jonge generatie ‘digital natives’: de generatie die is opgegroeid met videogames, computers en het internet. In dit werk plaatst Prins de vier muzikanten op een rij achter vier semi-transparante schermen. Aan de andere kant van het scherm, met hun rug naar het publiek, zitten vier uitvoerders die een gamecontroller bedienen, waarmee ze video-loops van de muzikanten manipuleren en webcams op het podium activeren. De videobeelden van de muzikanten worden op het scherm geprojecteerd en afhankelijk van de belichting zijn enkel de live-muzikanten, hun video-‘avatar’ of beide tegelijk zichtbaar.

De superpositie van realiteit en virtualiteit (de live manipulatie van de beelden van de ‘echte’ muzikanten) confronteert de toeschouwer met de twee thema’s die aan de basis liggen van het werk. Beiden gaan ze over het vervagen van de grens tussen reëel en virtueel. Enerzijds is dat de vaststelling dat bewakingscamera’s ongemerkt - maar steeds vaker - het openbare en privéleven registreren. Daarnaast is er de cultuur van de videogames, die een frappante afspiegeling krijgt in het echte leven: oorlog wordt gevoerd met hoogtechnologische wapens, alsof het een videogame zou zijn - de slachtoffers zijn echter van vlees en bloed.

Michael Beil - Exit to Enter
Ook het tweede werk op het programma is specifiek geschreven voor Nadar, dit keer voor het festival ACHT BRÜCKEN | Musik für Köln. De Duitse componist zegt het volgende over zijn werk: “Voor mij is Exit to Enter het hoogtepunt in een reeks composities met live-video, en een eindpunt qua mogelijke densiteit – het stuk lijkt nu al overladen – bij het gebruik van uitgeschreven live-video. Wie als luisteraar denkt dat hij na een eerste beluistering alle onderlinge verbanden doorheeft, mist het punt. Meestal is dat het geval met muziek, ook al beseffen we dat doorgaans niet. Je ziet dat heel duidelijk in Exit to Enter, misschien doordat je alles tegelijk ziet en hoort, of doordat je soms iets kan zien zonder het te horen. Soms is dat een heel duidelijk gegeven. Bijvoorbeeld: tijdens een uitvoering komen de musici op het podium (enter), ze verlaten het podium (exit), maken bewegingen terwijl ze spelen (en terwijl ze niet spelen), en meestal hebben ze instrumenten in hun handen. Wanneer we naar Exit to Enter luisteren, concentreren we ons op deze zaken om de draad niet te verliezen. Deze aspecten geven vorm aan de content, of in archaïsche termen uitgedrukt: aan het materiaal. De vraag naar het wezen van wat gezien en gehoord wordt, speelt ook een rol in Exit to Enter. En uiteraard krijg je hier ook de onzekerheid die daarmee gepaard gaat en die zo symptomatisch is voor onze tijd; in de media en in onze persoonlijke communicatie wordt daar alleszins al een tijd over gediscussieerd. Hetzelfde geldt voor de vraag naar de oorsprong van muziek. Eigenlijk is het niet duidelijk of de muziek door mij tot stand komt; af en toe is alleen duidelijk dat dat niet het geval is.

Naar mijn gevoel hoort deze eigentijdse thematiek thuis in een hedendaagse compositie. Misschien is dit de moderne variant van de sonatevorm. Net zoals in een sonate gaat het om de details. Wat gebeurt er bijvoorbeeld precies met de communicatie binnen het ensemble wanneer deze communicatie een onderdeel wordt van de compositie? Wat gebeurt er wanneer we het instrument, de bewegingen van de muzikant en de klank van elkaar loskoppelen? Op televisie en op het internet is dat tegenwoordig normaal. Dus mij is het er niet om te doen om op iets te wijzen, maar om samen naar iets toe te werken. Muzikale betekenislagen komen in de plaats van wat vroeger ‘materiaal’ heette, en de muzikale vorm verandert in strategie.”

Michael Maierhof - EXIT F
Tot slot is ook het laatste werk van dit concert gecomponeerd voor Nadar, dit keer op vraag van de groep zelf. EXIT F, voor vier hete luchtballonnen en ensemble, van de Duitse componist Michael Maierhof, is erg passend voor Nadar: het ensemble is niet alleen gehuisvest in Sint-Niklaas, dat jaarlijks een van de belangrijkste ballonfestivals organiseert; het is ook vernoemd naar de Franse fotograaf en ballonvaarder Nadar, pseudoniem voor Gaspard-Félix Tournachon (1820-1910). “De heteluchtballonnen die muzikaal moesten betrokken worden in het stuk, hebben de mogelijkheid om te stijgen en om weg te drijven, en zo een ver verwijderde ruimte aan te wijzen”, aldus Maierhof. Het werk past daarmee in Maierhofs reeks EXIT over ‘vluchtbewegingen’: “De reeks composities met de titel EXIT begon in 2008 met een werk in opdracht van de Staatsgalerie Stuttgart. EXIT A is een stuk dat architecturale elementen aanwendt zoals de vloer en bewegingen in de ruimte. Ik gebruikte de titel EXIT omdat de zaal vol hing met signalisatieborden richting nooduitgang. Dat bood de gelegenheid, vond ik, om met de binnenruimte te werken en tegelijk het verlaten van de ruimte te suggereren, dus de buitenkant. Andere stukken bevatten andere ‘Fluchtbewegungen’, zoals de stukken EXIT B en EXIT D, opdrachtwerken over de verzameling outsider art van Prinzhorn. EXIT C is een orkestwerk dat tracht te ontsnappen aan Mahler. En het stuk dat na EXIT F komt, EXIT G, is een opera over een fietskoerier in Hamburg die op zoek is naar zijn zogenaamde vrijheid op de fiets.”

Het adagium van Helmut Lachenmann, een andere vooraanstaande hedendaagse Duitse componist, luidt: “Komponieren heisst: ein Instrument bauen”. Dat gaat ook volledig op voor Michael Maierhof. Elke EXIT F N EXIT F N compositie van Maierhof is het resultaat van een nauwkeurig en langdurig experimentatieproces, waarbij bestaande instrumenten op onorthodoxe manieren met alledaagse objecten bespeeld worden, en waarbij nieuwe instrumenten ontwikkeld worden op basis van bestaande objecten, die uit hun context worden gehaald en waarvan het geluid wordt geïsoleerd.

Zo ook in EXIT F: de complexe ruisklank van de gasbranders van de vier hete luchtballonnen worden een elementaire compositorische bouwsteen, die in dialoog gaat met de instrumenten. Deze bestaan onder meer uit een cello en gitaar die worden bespeeld met elektrische tandenborstels en drie ‘ad-hoc spielers’, die aan de slag gaan met emmers, bekertjes en nylonsnaren. In EXIT F is, naast het klankaspect, ook het visuele erg belangrijk: de indrukwekkende vuurstoten van de gasbranders, die door de ballonvaarders worden geactiveerd op basis van een gesynchroniseerde video-partituur. De enorme energieverplaatsingen van deze vuurstoten zijn bovendien ook lichamelijk waarneembaar, te meer daar de vier ballonnen rondom het publiek opgesteld zijn, net als de musici. Het resultaat is een indrukwekkende compositie/klanksculptuur/ performance, die de luisteraar naar hogere sferen voert.

Programma :

  • Stefan Prins, Generation Kill
  • Michael Beil, Exit to Enter
  • Michael Maierhof, EXIT F

Praktische info :

Nadar Ensemble : Exit F
Vrijdag 10 maart 2017
Deel I - 20. 00 u - BOZAR
Deel II - 21.15 u - Museumplein / Place du Musée (Openlucht - Gratis)


Meer info : klarafestival.be, www.bozar.be en www.nadarensemble.be

Bron : Programmaboekje Bozar/Klarafestival

Elders op Oorgetuige :
home sweet home: Klarafestival 2017 in het teken van 'ver-plaats-ing', 5/03/2017
Doppelgänger Deluxe stelt oog en oor op de proef, 28/01/2015
Muziek voor heteluchtballonnen en ensemble in Sint-Nilaas en Rotterdam, 27/08/2012

23:58 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.