24/11/2014

Pianist Steven Osborne toont zich van zijn meditatieve kant in deSingel

Steven Osborne Zoek je een concert om te onthaasten? Dan is zeker dit jouw 'cup of tea'! Pianist Steven Osborne (foto) toont zich van zijn meditatieve kant in dit intieme programma. Een ode aan het kleine gebaar en de traagheid. Met werk van de Amerikaanse componisten George Crumb en Morton Feldman, die reflecteren over tijd en ruimte, ritme en beweging. Muziek met een heel eigen, mysterieus aura.

Zo is 'Processional' uit 1983, Crumbs enige werk voor conventioneel pianospel op de toetsen, een atmosferische studie in klankontwikkeling. 'A Little Suite for Christmas, A.D. 1979' uit 1980 is een dialoog tussen klank en stilte. Ook hier zoekt Crumb de allerfijnste sonoriteiten en nuances op, echter met alternatieve speeltechnieken rechtstreeks op de snaren en in de klankkast. Hij liet zich ertoe inspireren door de beroemde fresco's van Giotto in Padua. 'Very slow, as soft as possible' zijn de meest voorkomende speelaanwijzingen in Morton Feldmans muziek. Zijn fluisterstille composities worden gekenmerkt door het haast ontbreken van enige melodie. Spits uw oren en laat u volledig in bezit nemen door de traag bewegende klankkleurvlakken. Alsof u een schilderij van Rothko aan het bekijken bent.

Morton Feldman, Intermission 5 (1952)
In zijn vroegste werken had Feldman grafische notatie gebruikt: punten en streepjes geven bij benadering aan waar de klanken in tijd en ruimte geplaatst worden. Vanaf de 'Intermissions' gebruikt hij opnieuw de traditionele muzieknotatie om de tijdsbepaling terug preciezer te kunnen realiseren. 'Intermission 5' bestaat uit twee delen die ongemerkt in elkaar overlopen. In het eerste deel wordt een luid en dissonant akkoord telkens het vertrekpunt voor een proces waarin deze klank tegelijkertijd uitsterft en bijgekleurd wordt. Het uitsterven van klank zit in de natuur van het instrument, het bijkleuren gebeurt door toevoeging van zeer zachte tonen in ver uit elkaar liggende registers. Na een lange pauze presenteert het tweede, kortere deel een nieuw klankbeeld. In plaats van een akkoord horen we een opeenvolging van steeds dezelfde lage en hoge toon als een onveranderlijk melodisch gegeven, dat op zijn beurt in de hoge resonanties bijgekleurd wordt.

George Crumb, Processional (1983)
Net zoals Debussy's 'Images' voor piano is Crumbs 'Processional' "een experiment in harmonische chemie". De zes tonen die in het begin in dalende (heletoons)beweging gespeeld worden, vormen de harmonische basiscel, die dan verder doorheen het werk ontwikkeld wordt. De ontwikkeling gaat in alle richtingen: uitbreiding tot clusterakkoorden ('toontrossen' gevormd door een grote hoeveelheid naast elkaar liggende tonen), permutaties (wijziging van volgorde van de zes tonen), ritmische articulatie en klankkleur. Wat dit laatste betreft voorzag Crumb een tweede, alternatieve versie met toevoeging van zogenaamde 'extended techniques'. Die speelwijzen halen meer klankkleuren uit het instrument dan mogelijk is via de traditionele speelwijze via de toetsen. Crumb selecteert hiervoor drie speelwijzen rechtstreeks op de snaren: het plots afdekken van een snaar ('mute'), het aantokkelen van een snaar ('pizzicato') en het spelen van harmonieken op een snaar. Net zoals op een viool of gitaar verkrijg je door dergelijke harmonieken een ijlere, haast etherische klank. De titel van het werk kan verklaard worden door de obsessieve herhaling van een basispuls (achtste noot) doorheen het hele werk. Crumb verwees hiervoor naar een 'processie van de natuur', eerder dan naar een of andere feestelijke of sombere 'processie van de mens'

Morton Feldman, Extensions 3 (1952)
Dit pianowerk vertoont alle kenmerken van een typisch Feldman- stuk: langzaam tempo, schrale textuur, stil en met herhalingen van een vast patroon dat onvoorspelbaar en zonder richting gevarieerd wordt. Dit laatste is in feite een vroeg en geïsoleerd voorbeeld van een techniek die in het latere werk van Feldman prominent zou worden: de zogenaamde 'patterns' in werken vanaf de opera 'Neither' (1977). Na het extraverte 'Processional' klinkt Feldmans 'Extensions 3' haast als een ascetische poging om de monochrome pianoklank te verrijken. De 'extended techniques' slaan hier slechts op de traditionele speelwijze: verschillende subtiele klanksterkteverschillen binnen de overkoepelende zachte klank, gebruik van het pedaal, zachte inzetten en toevoeging van nog zachtere (boven)tonen. Naar het einde toe verlevendigt Feldman de muziek enigszins met enkele luidere akkoorden en met langere 'patterns'.

George Crumb, A Little Suite for Christmas, A.D. 1979 (1980)
Een suite biedt van oudsher een opeenvolging van korte, contrasterende stukken. Deze suite is geïnspireerd door Giotto's fresco's over de geboorte van Christus in de magistrale Scrovegni kapel in Padua. Met name delen 1 (De visitatie) en 4 (De aanbidding der wijzen) bieden een 'auditief tableau' van Giotto's afbeeldingen. Drie andere delen maken gebruik van kerstliederen uit verschillende muziekculturen: een Italiaanse lauda ('canticle'), een Franse noël, en een Engelse carol. Deze contemplatieve delen worden afgewisseld met meer exuberante bewegingen zoals de extatische 'Aanbidding der wijzen' en vooral de 'Dans van de geboorte'. Het laatste deel bevat een herhaling van de klokkenfiguur uit het openingsdeel, waardoor de suite cyclisch afgerond wordt. Waar de speeltechnieken op de snaren in de klankkast van de piano nog optioneel waren in 'Processional' maken ze hier de kern uit van de compositie. Bijzonder mooi is het voorlaatste deel, waarin een Engels kerstliedje uit Coventry (1591) opklinkt uit glissando's over de pianosnaren. Crumb noteert hierbij de speelaanduiding 'like a minstrel's harp'. Maar in feite barst elk deel van de klankeffecten, die de piano een even grote kleurenpracht schenken als de fresco's van Giotto na de restauratie in 2000.

Morton Feldman , Palais de Mari (1986)
Dit is het laatste pianowerk van Feldman, en het vat zijn betekenis perfect samen. De pianoklank bevat drie componenten: aanzet, toon en uitsterven van de toon. Voor Feldman verhindert de aanzet de precieze waarneming van een toon. Daarom schrijft hij doorgaans zeer stille muziek, waarin de aanzet tot het absolute minimum beperkt wordt. Dat mag je wel zeggen over 'Palais de Mari', dat zich de hele 25 minuten lang in het pianissimo-register (ppp) afspeelt. Het uitsterven van klank zit in de natuur van het instrument. In tegenstelling tot bijvoorbeeld een viool, fluit of orgel die een toon na de aanzet nog geruime tijd in dezelfde klanksterkte kunnen laten horen, heeft de piano een natuurlijk diminuendo (het geleidelijk aan uitsterven van de toon). Wanneer de toets onmiddellijk losgelaten wordt, hoor je een korte klank. Wanneer de toets ingedrukt blijft, hoor je een uitstervende klank. Het zogenaamde sostenuto-pedaal heft de dempers op, waardoor tonen ook wanneer de toets losgelaten wordt langer blijven klinken (uitsterven). In dit stuk vraagt Feldman dat het sostenuto- pedaal ingedrukt blijft. Uitzonderlijk dient het pedaal kort even losgelaten te worden wanneer de inzet van een lange noot vergezeld wordt van een korte noot: enkel de lange noot blijft dan klinken. In het begin horen we enkele keren een groepje van vier tonen, gevolgd door een maat rust, de tijd die de tonen nodig hebben om uit te sterven. Er zit een zeer langzame evolutie in het stuk: de groepjes met tonen worden langer, en er verdwijnen steeds meer maten rust. De overtalrijke herhalingen zijn zelden letterlijk. Vaak is er een kleine ritmische wijziging of een octaafverwisseling. Naast chromatische toongroepjes maakt Feldman in dit werk ook opvallend veel gebruik van het interval van de reine kwint: de melodische tonen as-es worden regelmatig herhaald, en ze vormen ook het slotakkoord.

Programma :

  • Morton Feldman, Intermission 5
  • George Crumb, Processional
  • Morton Feldman, Extensions 3
  • George Crumb, A Little Suite for Christmas, A.D. 1979
  • Morton Feldman , Palais de Mari

Praktische info :

Steven Osborne : Crumb, Feldman
Woensdag 26 november 2014 om 20.00 u
deSingel - Antwerpen


Meer info : www.desingel.be en www.stevenosborne.co.uk

Bron : tekst Mark Delaere voor het programmaboekje van deSingel, november 2014

Extra :
Morton Feldman Page : www.cnvill.net
Morton Feldman op en.wikipedia.org
Morton Feldman: Fijnzinnig klankschilder, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl
Morton Feldman op UbuWeb Sound en youtube
George Crumb: www.georgecrumb.net, www.essentialsofmusic.com, en.wikipedia.org en youtube

01:23 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.