15/10/2014

Vortex Temporum van Anne Teresa De Keersmaeker, Rosas & Ictus in Turnhout en Gent

Vortex Temporum Anne Teresa De Keersmaeker is een van de weinige choreografen die zich stellig in de complexiteit en subtiliteit van de hedendaagse muziek verdiept. Dat bewijst ze opnieuw met 'Vortex Temporum', gebaseerd op het gelijknamige muziekstuk van de Franse componist Gérard Grisey (1946-1998). De Keersmaeker bundelt de krachten van het ensemble Ictus met die van haar eigen gezelschap Rosas. Met basale, exacte bewegingen geven de zeven dansers vorm aan de pure, akoestische klanken en cirkelvormige patronen van de compositie. Samen nemen musici en dansers ons mee op een zoektocht naar verschillende vormen van tijdsbeleving, van extreem samengeperst tot eindeloos uitdijend. Een onderneming die leidt tot een werk van grote schoonheid en verfijning.

Voor Anne Teresa De Keersmaeker, die als een van de weinige vooraanstaande choreografen wordt geboeid door de complexiteit van de hedendaagse muziek, is Vortex Temporum het stuk waarop ze het afgelopen decennium haar aandacht heeft toegespitst.   Dit late werk van de Franse componist Gérard Grisey is een strakke compositie met een verfijnd timbre. Het vertoont enerzijds een spectrale harmonie die gebaseerd is op natuurlijke akoestische klankkwaliteiten, en getuigt anderzijds van een groot gevoel voor cirkel- en spiraalvormige beweeglijkheid - patronen die in de voorstellingen van Rosas alomtegenwoordig zijn. Rosas-dansers en Ictus-muzikanten bundelen hun krachten in een gezamenlijke zoektocht naar diverse vormen van tijdsbeleving. De Keersmaeker onderzoekt hoe tijd samentrekt en uitzet, wervelt en zich splitst, in een choreografisch contrapunt van klanken, gebaren van muzikanten, bewegingen van dansers en ruimtelijke dynamiek.

Vortex Temporum (1994-6) voor piano en 5 instrumenten (fluit, klarinet, viool, altviool en cello) van Gérard Grisey bestaat uit drie afzonderlijke delen, onderling verbonden door een kort interludium. Grisey is een 'spectralist': hij bouwt vanuit verschillende toonspectra zijn compositie op. Deze spectra bewerkt hij dan op een originele manier. Het veelvuldige gebruik van kwarttonen in alle instrumenten is daar een allereerste gevolg van. Ook in de piano worden vier noten anders gestemd. De compositie staat verder ook bol van verschillende speeltechnieken en speelwijzen bij blazers en strijkers. Het blazen met meer of minder lucht en toon in allerhande combinaties, en het voortdurend en snel veranderde gebruik van extreem sul ponticello naar extreem sul tasto bij de strijkers kleuren het geheel verder op bijzondere wijze.

Het eerste gedeelte van deel 1 is gebaseerd op de vorm van een sinustoon. Uit een motief afgeleid van de piccolopartij van "Daphnis en hloé" (Ravel) leidt Grisey een idee af, een 'Gestalt', die de vorm heeft van een sinustoon. Die 'Gestalt' wordt eerst aangebracht door de fluit, klarinet en piano, terwijl de strijkers zich in eerste instantie beperken tot het spelen van lange noten. Langzamerhand wisselen beide partijen motivisch materiaal uit.
"Vortex temporum" betekent "maalstroom van de tijd" en verwijst naar verschillende manieren om de tijd te gebruiken. De ritmische figuren die de blazers en de piano spelen, worden dan ook aan een maalstroom van veranderingen onderworpen. Het gebruik van steeds meer en complexere maatsoorten en spectrumveranderingen is hiervan de oorzaak. Je wordt hierdoor als het ware in de tijd gezogen, tot er een wervelende snelheid bereikt is en het niet meer verder kan.

Het tweede gedeelte is gebaseerd op de blokvorm (i.p.v. op de sinustoonvorm). De sfeer is rustiger. De strijkers spelen nu ritmisch en de andere instrumenten spelen lange noten die ze kleuren met speciale speeltechnieken. Ook hier veranderen de spectra, de boogvoering en de kleuren op exponentiële wijze. Dit gedeelte mondt uit in een moeilijke cadens voor de piano, het derde gedeelte. Grisey gebruikt nu een derde vorm voor de toon : een zaagtandvorm, en vermengt die ook met de andere twee vormen.

In het eerste interludium mogen de spelers (bij)geluiden maken. Het geluid van het omslaan van de bladen van de partituur bv. wordt ook m de compositie geïncorporeerd.

Deel II is traag en statischer in vergelijking met deel 1. In sommige passages verandert het tempo, soms geleidelijk, soms schokkend. De piano speelt van begin tot eind complexe akkoorden. Maar in die klankcomplexen zitten verschillende melodische lijnen verborgen, die een dilatatie of een uitbreiding zijn van Ravels motiefje. En ook qua klanksterkte is er beweging. De andere instrumenten spelen lange tonen, soms met glissandi. En opnieuw veranderen de spectra, en daardoor ook de kleuren.

Na het tweede interludium volgt deel III, als recapitulatie van deel 1. De vorm van de sinustoon keert terug in de fluit, de klarinet, de piano, maar nu veranderen de ritmes. De elementen uit het eerste deel worden nu ontwikkeld. Daarop volgt nog een interludium, i.p.v. een postludium, doordat Grisey oorspronkelijk nog een vierde deel gepland had.

Praktische info :

Rosas & Ictus : Vortex Temporum
Donderdag 16 oktober 2014 om 20.15 u
de Warande - Turnhout


Meer info : www.warande.be, www.ictus.be en www.rosas.be
-------------------------------------
Donderdag 11 en vrijdag 12 december 2014 om 20.00 u
Vlaamse Opera - Gent


Meer info : vooruit.be, www.ictus.be en www.rosas.be

Extra :
Gérard Grisey op brahms.ircam.fr en youtube
Interview met Gerard Grisey, David Bündler in 20th-Century Music, 1996 op www.angelfire.com

Elders op Oorgetuige :
Vortex Temporum van Anne Teresa De Keersmaeker, Rosas & Ictus op tournee door Vlaanderen, 5/11/2013
Kleurrijke afsluiter van Novecento met ensemble recherche, 25/10/2013

Bekijk hier de uitgebreide trailer van Vortex Temporum

20:41 Gepost in Concert, Dans, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.