29/09/2014

Dick Raaijmakers en Louis Andriessen in de kijker tijdens 33ste editie van Dag in de Branding

Dick Raaijmakers In het 9de seizoen van het Haagse festival voor nieuwe muziek Dag in de Branding (edities 33 t/m 36) vormt het werk van componist Dick Raaijmakers de rode draad in de festivalprogramma's. De 33ste editie zelf staat verder in het teken van de 75-ste verjaardag van Louis Andriessen. Van hem wordt De Stijl uitgevoerd in de nabijheid van de grote verzameling Mondriaans van het Gemeentemuseum
Het besluit om het seizoen 14/15 in het teken van het oeuvre van Dick Raaijmakers te zetten, werd genomen kort voor het overlijden van deze Haagse kunstenaar. De Johan Wagenaar Stichting heeft ervoor gekozen om het werk van Raaijmakers, bijna in een 'natuurlijke rol' zoals de componist/denker/theatermaker die zelf zo vaak heeft vervuld, het becommentariërend contrapunt te laten zijn van vier edities Dag in de Branding op rij. De publicatie Cahier M, kleine morfologie van de elektrische klank is leidraad bij de programmakeuzes. Zo komt een aantal van zijn stukken wellicht nog het meeste tot zijn recht: als prikkelende aanzet tot beschouwing en bespiegeling.

In samenspraak met Kees Tazelaar, Raaijmakers expert bij uitstek, is voor de edities 33, 34, 35 en 36 een programma samengesteld dat in mei 2015 culmineert in een (meerdaagse) festivaleditie die in het teken zal staan van Raaijmakers als pionier en inspirator én in het bijzonder als voorbeeldige 'Homo Ludens', de met alle elementen spelende mens. Elke editie krijgt een overkoepelend thema, steeds van commentaar voorzien door werk van Raaijmakers. Naast Ping-pong (de befaamde door Raaijmakers destijds tot een soundscape getransformeerde tafeltennis match tussen Louis Andriessen en Cornelis de Bondt, die, als het even meezit, tijdens deze 36ste editie, door dezelfde protagonisten wordt hernomen) en zijn Schaakmuziek (ook editie 36), worden onder meer Ontketening 2 (editie 36), van zijn collega-pionier Jan Boerman, Kreuzspiel (editie 36) van Karlheinz Stockhausen en Match (editie 36) van Mauricio Kagel uitgevoerd.

Er heeft altijd een nauwe band bestaan tussen de Johan Wagenaar Stichting (JWS) en Dick Raaijmakers, één van de grondleggers van de Nederlandse elektronische muziek die als multimediakunstenaar zijn tijd ver vooruit is geweest en een oeuvre heeft nagelaten van een dusdanige originaliteit dat het wereldwijd zijn gelijke niet kent. De eerste editie van het door de JWS georganiseerde Festival in de Branding (sinds 2006 het festival voor nieuwe muziek Dag in de Branding (DidB) was gewijd (o.a. met Herman's Hand) aan het werk van deze veelzijdige pionier, aan wie in 2004 de Johan Wagenaar Prijs werd verleend, als waardering voor zijn permanent inspirerende oeuvre. De band met de persoon en het werk van Raaijmakers werd in 2009, tijdens de 9de editie van Dag in de Branding, opnieuw aangehaald, nu met de presentatie van zijn Grafische Methode Fiets - in samenwerking met het TodaysArt Festival, Steim en het intituut voor instabiele media V_2.
Programma : Calliope Tsoupaki: Narcissus - Korzo Theater - 15.00 u
De klassieke mythologie is een terugkerend thema in de muziek van de Grieks-Nederlandse componiste Calliope Tsoupaki. Voor Narcissus, een muzikaal-olfactorisch drama voor zes musici en vijf geurlagen, ontleende zij haar inspiratie aan de gelijknamige godenzoon die verliefd werd op zijn eigen spiegelbeeld. Narcissus is muziektheater zonder tekst. In een louter instrumentale setting onderzoekt Tsoupaki de magie van de amoureuze aantrekkingskracht. Gedurende het stuk bewegen viool en piano als twee magnetische polen om elkaar heen, gevangen in een moment van liefde op het eerste gezicht. Een ensemble van harp, hoorn, cello en basklarinet begeleidt het liefdespaar, evenals een geurcompositie, die voor deze voorstelling werd ontwikkeld door geurexpert Tanja Deurloo.

Raaijmakers/Van Domselaer/Andriessen - Tuinzaal Gemeentemuseum - 18.00 u
1 Dick Raaijmakers: Vier Fanfares
Vier Fanfares (tape) is een op zichzelf staand werk van Dick Raaijmakers. Maar dat is niet altijd zo geweest. Als we de geschiedenis ervan bekijken zien we dat het een overblijfsel is van een groter geheel: De Promenair van Mondriaan, een spraakmakend project dat door Raaijmakers in 1995 op het Koninklijk Conservatorium werd gerealiseerd: een virtuele realisatie van Mondriaans plannen voor een 'neoplastische' muziek.

De kern van wat in de dertiger jaren van de vorige eeuw door figuren als Karel van Goeyvaerts (ontwikkelaar van het serialisme) en na de tweede wereldoorlog door prominenten als KarlHeinz Stockhausen en Pierre Boulez (ook theoretisch) is uitgewerkt, werd in 1924 in nummer IV van het tijdschrift De Stijl door Mondriaan al als theorie gepubliceerd - en door van Domselaer in zijn onvolprezen experiment Proeven van Stijlkunst op muziek gezet. Mondriaan was in het bijzonder op zoek naar een tussenvorm, een (overgangs) gebied tussen muziek en beeldende kunst (het gebied waar Dick Raaijmakers later als geen ander zijn unieke stempel op zou drukken): de 'neoplastische muziek'. Bedoeld werd een nieuwe, (ook te visualiseren) concrete en zakelijke vorm van muziek, die gegenereerd zou moeten worden door twee 'velden': een veld mét en een veld zónder een te reguleren toonhoogte. Daarbij genereerde het veld mét regulatie drie 'tegengestelde klankkleuren': rood, geel en blauw. Het veld zonder regulatie genereerde de kleur(toon)loze 'schaduwakkoorden': zwart, grijs en wit. Het overheersende principe voor beide velden was dat het volume niet aangepast mocht worden. Horizontale en verticale omkeringen van de toonreeksen waren toegestaan, maar crescendi of tempowisselingen (Mondriaan noemde dit 'diagonalen') waren uit den boze.

In 1994 zijn deze opvattingen in De Promenair van Mondriaan in de praktijk gebracht. Met experimenele software werd Nummer 5 van Van Domselaer's Proeven van Stijlkunst via een serie ruimtelijk opgestelde luidsprekers ver- en getoond. Om de statische en indringende aard van de rode-, gele- en blauwe- te benadrukken werden de originele pianoklanken van Nummer 5 vervangen door opnames van lang aangehouden trompet-, trombone -en tuba klanken. Om ook de schaduwakkoorden (wat Stockhausen Negativklänge noemde) te kunnen voortbrengen, ontwikkelde Raaijmakers zijn Vier Fanfares. Op de vraag of hij daarmee het voor het welslagen van De Promenoir beoogde doel ook wist te bereiken, geeft hij in een essay uit 1998 het volgende antwoord: "Terwijl de rode gele en blauwe tonen makkelijk en ruimtelijk waren te combineren, bleek dit met de schaduwakkoorden zo goed als onmogelijk te zijn."
Naar eigen zeggen bevrijdde Dick Raaijmakers daarmee de Vier Fanfares uit De Promenoir - waarbij hij het antwoord op de vraag of ze in hun zelfstandigheid kunnen overleven, overlaat aan de luisteraar.

2 Jakob van Domselaer: Proeven van Stijlkunst 5 - Marc Wielart, piano
n 1912 raakt de 22 jarige Jakob van Domselaer in Parijs bevriend met de 17 jaar oudere Piet Mondriaan. Geïnspireerd door wat Mondriaan in de schilderkunst voor elkaar heeft gekregen, neemt Van Domselaer zich voor om hetzelfde te doen voor de muziek. Tussen 1913 en 1916 componeert hij 9 composities met als titel Proeven van Stijlkunst - een titel die ondubbelzinnig verwijst naar de Stijl, de kunstbeweging (en het gelijknamige tijdschrift) die Mondriaan samen met kunstenaars als Theo van Doesburg en Bart van der Leck had opgericht.

De Proeven van Stijlkunst zijn de enige muziekstukken die volgens de principes van De Stijl zijn gecomponeerd. De eerste zeven delen van de cyclus zijn in 1916 in een uitgave van de Nieuwe Kring gepubliceerd. Met name de delen 4, 5, 8 en 9 worden gezien als equivalenten van een neoplastisch schilderij. Er heerst in deze muziek een 'statische balans'. Geheel volgens de ideeën van Mondriaan ging het in deze stukken om het bereiken van "de essentie van de werkelijkheid" en "het natuurlijke van de verschijningsvorm" Van Domselaer zelf is van mening dat een componist op zoek moet gaan naar "het absolute, het eeuwige, het goddelijke". In die opvatting is stilte een diepere werkelijkheid dan geluid. Stilte wordt gezien als een verticaal verschijnsel (het stilstaande), het toongeluid of een melodie als iets horizontaals (want dat speelt zich af in de voortschreidende tijd). Stilte is per definitie onhoorbaar, maar door een afgewogen verhouding tussen het verticale en het horizontale in de muziek (Van Domselaer noemt dit de tijdmaat) kan men een ideaal evenwicht verkrijgen, en wordt de stilte hoorbaar. Dit valt volgens van Domselaer te bereiken door de melodie op te heffen, toonladders te vermijden, en ritmes te reduceren. Akkoorden noemt hij 'klankstollingen'. Met zijn quasi-chaotische 'klankballingen' wist hij elk spoor van melodie uit. Dat het publiek niet op deze nieuwe ontwikkelingen zat te wachten wordt duidelijk als Mondriaan in het Amsterdamse Concertgebouw een concert bijwoont waar Van Domselaer eigen werken speelt. Tijdens het concert ontstaat er onder het publiek de nodige commotie, waar Mondriaan op reageert met de woorden: "Ze snappen nergens iets van, 't zijn hier stomme honden!".

Ondanks het feit dat Van Domselaer en Mondriaan veel van de voor die tijd zeer radicale ideeën delen, verschillen ze op een aantal punten ook van mening. Op een gegeven moment zelfs zo sterk, dat Van Domselaar Mondriaan verwijt dat hij met zijn abstracties de natuurlijke verschijningsvormen verbreekt en ontbindt. Mondriaan daarentegen is van oordeel dat van Domselaer niet meer met beide benen op de grond staat, de tijd waarin hij leeft verloochent en alleen nog rekening houdt met de buiten-kosmische eeuwigheid. Dit gaat van kwaad tot erger - totdat Van Domselaer op een zomeravond in het Laren van 1916, na een langdurig gesprek met Mondriaan, er een punt achter zet en tegen hem zegt: "Dan scheiden zich hier onze wegen, Piet."

3 Dick Raaijmakers: Voor Theo van Velzen
Raaymakers' compositie T-heo van V-elzen, een "Een proeve van retro spraak", stamt uit mei 1968. Het is een bandopname van achterstevoren uitgesproken woorden en zinnen. Omdat de band ook achterstevoren wordt afgespeeld, klinken de achterstevoren opgenomen woorden en zinnen vloeiend en zijn ook goed te verstaan. De compositie werd gemaakt ter gelegenheid van het afscheid van Theo van Velzen als directeur van het Haagse Gemeentemuseum.

4 Louis Andriessen: De Stijl - Branding Ensemble o.l.v. Etienne Siebens
De Materie, het monumentale muziektheaterwerk dat Louis Andriessen tussen 1984-89 componeerde, is ideeënopera, symfonie en muzikaal essay in één. Centrale thematiek is de dualistische relatie tussen materie en geest, ratio en intuïtie; concepten die ook ten grondslag liggen aan het derde deel van het vierluik, De Stijl (1985). Welbeschouwd is De Stijl een soort scherzo dat zijn inspiratie vindt in de abstracte schilderkunst van Piet Mondriaan. Zo is de structuur van de muziek gebaseerd op de streng geometrische vormen van diens Compositie met rood, geel en blauw (1927). Anderzijds heeft ook de spontane energie van de boogie-woogie, razend populair in Mondriaans tijd, onmiskenbaar zijn sporen nagelaten in de partituur.

De ijzerenheinige dynamiek, die de ritmische, repetitieve noten van De Stijl kenmerkt, wordt nog eens versterkt door de stekelige bezetting van het werk: een zwaar versterkte big band, inclusief elektrische gitaren, synthesizers, boogie-woogie-piano en 'heavy metal' slagwerk, komen samen in wat Andriessen eens als het 'verschrikkelijke symfonie-orkest' bestempelde.

Andriessen/Fondse - Paard van Troje - 20.30 u
1 Louis Andriessen: Hoketus - Asko|Schönberg / Hout - NJO
Louis Andriessen's Hoketus (uitgevoerd door Asko|Schönberg) is exemplarisch voor de Nederlandse ensemblecultuur: uitgevoerd zonder dirigent, geschreven op de capaciteiten van de individuele musici, en een volledig commitment eisend. Want Hoketus is vooral bijzonder lastig om te spelen. Twee identieke groepen staan tegenover elkaar op het podium en spelen identiek materiaal, maar nooit tegelijk. De korte patronen haken in elkaar tot een geheel. De naam Hoketus verwijst dan ook naar het woord 'hoketeren', een techniek die in bepaalde soorten volksmuziek wordt toegepast en waarbij 'de ene stem zingt als de andere stem zwijgt'. Het strakke ritme vereist een volledige concentratie van de musici, wat wordt benadrukt doordat ze, afgezien van de twee pianisten, staande musiceren. Minstens even theatraal is het geluid dat als in een tenniswedstrijd over het podium heen en weer schiet. De duur van het stuk varieert van 25 tot 50 minuten: de musici beslissen zelf wanneer ze overstappen op een volgend patroon. [ontleend aan een toelichting van Jacqueline Oskamp]

Hoketus is het resultaat van een minimal art project waar Andriessen in januari 1977 op het Conservatorium in Den Haag mee begon. Doel was om de geschiedenis van de Amerikaanse avant-garde, zowel theoretisch als praktisch door te nemen, met de opzet om bestaande minimal composities uit te voeren en zo niet alleen de eigenschappen ervan te onderzoeken, maar ook met een tegengeluid te komen. Met Hoketus introduceerde Andriessen een eigen minimalisme dat ver verwijderd is van de afstandelijke, ontspannen aard van veel Amerikaanse minimal music uit die tijd, "inclusief de bijbehorende kosmische onzin".

Ook Hout (uitgevoerd door het NJO) is vintage-Andriessen. Met een bezetting van tenorsax, gitaar, piano, marimba en woodblocks doet het 10 minuten durende stuk zijn naam eer aan. Hoewel de compositie feitelijk aan een strikte canonstructuur beantwoordt, zitten de afzonderlijke stemmen elkaar zo dicht op de huid dat zij lijken samen te smelten tot een en dezelfde unisono-melodie met auditieve 'after-images' of 'vertakkingen'. Die 'vertakkingen' kunnen ook opgevat worden als de takken van een boom, wat dan het gebruik van de vele houten instrumenten- en daarmee ook de titel van het stuk zou verklaren.

2 Martin Fondse, Steve Martland en Björks 'Unravel' - NJO
In 50 minuten mixen de musici van het NJO hedendaags gecomponeerde muziek met jazz en pop en voegen daar nog een vleugje Senegalese drumtraditie aan toe. Het programma Low End HiFi verenigt drie generaties componisten: van de beroemde Nederlandse componist Louis Andriessen, via zijn leerling Steve Martland naar Martin Fondse en Björk. Al deze componisten hebben een sterke eigen kleur en zijn beïnvloed door een rijkdom aan muziekstijlen. Het geheel staat onder leiding van dirigent Martin Fondse. Fondse is in zijn werk altijd op zoek naar nieuwe manieren van musiceren, naar een balans tussen compositie, improvisatie, dialoog en persoonlijke expressie. Tenorsaxofonist Mete Erker is een van de origineelste saxofonisten van ons land. Zijn expressieve spel wordt gekenmerkt door een combinatie van rauwe energie en lyriek, geïnspireerd door de grote jazztenoren van de jaren '60.

Praktische info :

Dag in de Branding 33 : Raaijmakers leve!
Zaterdag 4 oktober 2014 vanaf 15.00 u
Op verschillende locaties in Den Haag


Meer info : www.dagindebranding.nl

Elders op Oorgetuige :
In memoriam Dick Raaijmakers (1930 - 2013), 7/09/2013
Fietsperformance van Raaijmakers, eenmalig naar Vlaanderen geïmporteerd, 12/11/2008

11:35 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.