06/02/2014

Ensemble Resonanz & Jean-Guihen Queyras tussen oud en nieuw

Wolfgang Rihm In het Wenen van rond 1900 komt de klassieke muziek gestaag in andere wateren terecht. Maar die (r)evolutie nam tijd in beslag. Zo komt het dat het werk van Alban Berg - hier in het gezelschap van zijn jugendstilcollega Franz Schreker - nog heel wat reminiscenties vertoont aan de laat-19de-eeuwse toontaal. Neoromanticus en expressionist Wolfgang Rihm (foto) liet zich voor 'Nachtordnung' inspireren door een gelijknamig gedicht van Paul Celan. Toorn is dan wel het onderwerp van Rebecca Saunders' 'Ire', maar stilte blijft een wezenlijk onderdeel.

Ondanks hun reputatie keerden de componisten uit de Tweede Weense School (Schönberg, Berg en Webern) het verleden de rug niet toe. In navolging van Schönberg beschouwden ze de twaalftoonstechniek (dodecafonie) niet als een ontkenning van de tonaliteit, maar als een logische verdere ontwikkeling daarvan. Muziek was voor Berg op de eerste plaats een uitdrukkingskunst, een medium om onzegbare dingen te vertellen. Van meet af aan heeft Berg ook nooit een zo stringent onderscheid willen maken tussen oud en nieuw, tussen tonaal en atonaal, tussen diatonisch en chromatisch. Voor de aanhangers van de strenge leer van Schönberg, de twaalftoonstechniek, was hij al gauw een afvallige. Voor de liefhebbers van Brahms, Mahler en Strauss een componist wiens muziek, hoe dramatisch ook, men nauwelijks begreep. Want de muziek van Berg is een unieke synthese van de in die tijd revolutionaire technieken van Schönberg en de hypersensitieve bekentenismuziek uit het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw.

Er staat geen muziek van Karlheinz Stockhausen, Luigi Nono of Pierre Boulez op het programma. Maar hun stellingnames en artistieke productie hadden een gigantische impact op het 'nieuwe- muziekleven' in Duitsland. Hun extreme esthetiek bekleedde in vernieuwende kringen lang een dominante positie en dat lokte reactie uit. Met name in de jaren 1970 ontstond er oppositie van componisten die niet conservatief of reactionair wilden schrijven, die wel het nieuwe wilden denken maar daarvoor de romantische expressie van Mahler, Strauss, Schönberg en Berg terug wilden omarmen. Eén van de belangrijkste namen in die context is Wolfgang Rihm (1952) van wie het werk 'Nachtordnung' uit 1976 op het programma staat. Naar zijn 'stroming' wordt nogal eens verwezen met de term 'neue Einfachkeit' ('new simplicity' of 'nieuwe eenvoud'). Of zijn muziek echt 'eenvoudiger' werd dan die van de vroegere modernisten is nog maar de vraag. Ze werd 'herkenbaarder' en daardoor als 'logischer' beschouwd, dat wel. Het is evenwel niet zo dat Rihm de vernieuwingen van de jaren 1950 en 1960 zomaar achter zich liet of negeerde! Hij incorporeerde zowel de nieuwe klankbeelden en muzikale vormen (bv. krassend, krakend spelen op een strijkinstrument) als de romantische, meeslepende gestes. Beide waren in zijn ogen zinvol en geen moest dogmatisch uitgesloten worden.

De jongste componist op het programma is meteen ook de enige vrouw en niet afkomstig uit Duitsland. Alhoewel, Rebecca Saunders (1967) woont ondertussen al een hele tijd in Berlijn en voordien studeerde ze bij Rihm in Karlsruhe. Emotie zit er zeker en vast in haar muziek. Ire (2012) betekent bijvoorbeeld zoiets als 'woede', en de heftigheid, of zelfs agressie, is hoorbaar in het werk. Saunders heeft ongetwijfeld de intentie om met de grootste zorgzaamheid 'schone' en aangrijpende muziek te schrijven. Dat hoor je in Ire quasi meteen aan de inzet van de cello. Een uitgekiend spel met klankkleuren volgt. Saunders kent haar materiaal, weet wat de muzikanten met hun instrumenten kunnen. De solocello verschijnt als een soort grom-zingend dier.

In dit werk zoek je best niet naar 'klassieke' melodieën. De toonhoogtes worden immers zo georganiseerd dat 'klankbewegingen' ontstaan - denk hierbij aan het geluid van een optrekkende motor, dat lijkt als het ware in een boog op te stijgen: klank krijgt een ruimtelijke dimensie. Bij sommige mensen lokt zo'n glijdende klankbeweging spontaan een fysieke beweging uit, je opspannen bijvoorbeeld, of mee willen bewegen. De muziek van Saunders zou best wel eens baat kunnen hebben bij zo'n reactie, ze is immers beweging, heeft een haast plastisch karakter, ze zet uit, krimpt in, vibreert, botst, spat uiteen ... Het luisterende lijf doet mee, maar dan enkel in het hoofd.

Abstract laboratoriumwerk is deze muziek allerminst, ook geen vernieuwing om de vernieuwing, noch kunst die wil choqueren. Ze heeft wel wat gemeen met het heftige expressionisme van de late romantici, alleen heeft het afbreken van theoretische begrenzingen en schemata zich verder gezet. Saunders doet zelfs meer beroep op de auditieve 'oerinstincten' van de luisteraar. Of zoals componist Ferruccio Busoni het iets meer dan een eeuw geleden uitdrukte: "Muziek is vrij geboren en het heroveren van die vrijheid is haar doel."

Programma :

  • Franz Schreker, Scherzo
  • Rebecca Saunders, Ire voor cello, strijkers & percussie (2012)
  • Wolfgang Rihm, Nachtordnung voor 15 strijkers (1976)
  • Alban Berg, Lyrische Suite

Praktische info :

Ensemble Resonanz & Jean-Guihen Queyras : Schreker, Saunders, Rihm, Berg
Donderdag 13 februari 2014 om 20.00 u
Miryzaal - Conservatorium Gent

Hoogpoort 64
9000 Gent

Meer info : www.debijloke.be, www.ensembleresonanz.com en www.jeanguihenqueyras.com

Bron : Tekst Maarten Quanten voor het programmaboekje De Bijloke, februari 2014

Extra :
Wolfgang Rihm op www.universaledition.com, www.composers21.com en youtube
Dossier Wolfgang Rihm op beckmesser.de
Wolfgang Rihm (1951 - ): Wars van minimalisme en neosensibiliteit op www.musicalifeiten.nl
Rebecca Saunders op nl.wikipedia.org, ww.edition-peters.com en youtube
Rebecca Saunders, Soliloquy (fragment) door Neue Vocalsolisten, Koen Van Meel op Kwadratuur.be, 1/10/2011

Elders op Oorgetuige :
Muziek is een levensproces : interview met Wolfgang Rihm, 7/12/2007

16:15 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.