29/10/2013

Remix Ensemble slaat brug tussen repertoire en vernieuwing

Luís Antunes Pena Het Remix Ensemble is kind aan huis in het architecturale pareltje van Rem Koolhaas, Casa da Música in Porto. Dankzij de intensieve samenwerking met vooraanstaande componisten en dirigenten is geen hedendaags muziekgenre hen vreemd. Als 20ste-eeuwse referentiewerken wordt teruggegrepen naar het Italië van de vroege jaren zeventig. Salvatore Sciarrino herken je in diens stijl vol geraffineerde klanken. Ze zijn het resultaat van een autodidactische, neo-impressionistische schriftuur. Daarbij speelt ook stilte een cruciale rol. Bij Franco Donatoni horen we de ambachtsman die eeuwig blijft vijlen aan zjin composities, vluchtig en delicaat. De jonge Portugees Luís Antunes Pena (foto) benadert compositie anders. Hij legt zich hoofdzakelijk toe op elektroakoestische muziek. Intensief computerwerk en zelfontworpen ICT-tools vormen een noodzakelijk onderdeel van zijn compositieprocessen. Resultaten springen in het oor door nieuwe vormen van geluid en ritme. De Oostenrijkse componist Georg Friedrich Haas put dan weer inspiratie uit de erfenis van Morton Feldman en Luigi Nono. Zijn muziek verenigt vaak onrealistische en irrationele elementen: naast tonale connotaties wekken ze herinneringen op aan partituren uit vervlogen tijden. Remix dus.

Het Portugese Remix Ensemble Casa da Música staat synoniem voor hedendaagse muziek met een focus op klank, elektronica en virtuositeit. De residentie in het door Rem Koolhaas ontworpen Casa da Música in Porto leverde het ensemble de nodige professionele ervaring op om op relatief korte termijn een internationale carrière te ontrollen. Dankzij een groot aantal samenwerkingsprojecten met gerenommeerde componisten en dirigenten is geen enkel hedendaags muziekgenre hen nog vreemd. Onder leiding van Peter Rundel slaat het ensemble met dit programma een brug tussen repertoire en vernieuwing en creëert zo een dialoog tussen gevestigde waarden en aanstormend talent. Remix Ensemble doet zijn naam met andere woorden eer aan en brengt een verfrissende mengelmoes van de meest virtuoze ruisklanken van vroeger en nu. Het startpunt van deze muzikale tijdsreis ligt in het Italië van de vroege jaren zeventig, waar componisten zoals Salvatore Sciarrino en Franco Donatoni een aantal grondige compositorische vernieuwingen doorvoerden en zich zo lieten gelden binnen de internationale muziekscène.

Salvatore Sciarrino (1947) ging de geschiedenis in als 'de peetvader van de Italiaanse ruis'. Onder invloed van de radicale avant-gardecomponist Luigi Nono (1924-1990) startte Sciarrino in de jaren 1970 een obsessieve zoektocht naar muzikale vernieuwing. Een drang naar het uitpuren en economiseren van het klankmateriaal stond daarbij centraal. De muziek van Sciarrino is intiem, geconcentreerd en geraffineerd en steunt op geïsoleerde sonoriteiten die worden gecombineerd met stiltes. Zo ontstaat een transparante doch vervreemdende klankwereld, waarin klank gereduceerd wordt tot zijn puurste gedaante. In tegenstelling tot de muziek van Nono gaat Sciarrino in zijn werk steeds een kritische dialoog aan met muziek uit het verleden. Via de integratie en de manipulatie van bekende fragmenten uit zowel het klassieke als het populaire repertoire demonstreert Sciarrino een quasi encyclopedische muzikale kennis aan zijn luisteraars. Zo ook in zijn '...da un divertimento' (1970), waarin de componist het eeuwenoude genre van het divertimento zowel een nieuwe bezetting als een virtuoze transcendentie meegeeft.

Een tweede Italiaanse vernieuwer is Franco Donatoni (1927-2000), beter bekend als 'de peetvader van de Italiaanse ensemblevirtuositeit'. Ondanks zijn grote output aan vocale werken werd Donatoni vooral bekend voor zijn instrumentale oeuvre, waarin zijn levendige ritmische stijl en zijn aandacht voor klankkleur het duidelijkst aanwezig is. Donatoni's vroege werken zijn sterk beïnvloed door John Cage en Franz Kafka, waardoor zij over het algemeen een erg sombere en negatieve ondertoon bevatten. Na een periode van stilte en depressie vindt de componist aan het begin van de jaren zeventig echter nieuwe levensvreugde en creëert hij een volledig ander stijlidioom waarin expressiviteit, lyriek en innovatie centraal staan. Voortaan wordt Donatoni's muziek gekenmerkt door een ludieke en fantasierijke stijl, waarin de focus ligt op klankkleur en virtuositeit. 'Spiri' (1978) staat symbool voor dit keerpunt in zijn oeuvre. Donatoni beschreef het werk zelf ooit als een bevrijding; een gelukzalig, bijna euforisch werk. Dat weerspiegelt zich ook duidelijk in de muziek, die gedomineerd wordt door concerterende violen, dansende ritmes, melodische spanningsbogen en volks aandoende modale wendingen. Naar het einde toe wordt echter vluchtig een totaal ander klankbeeld geëvoceerd, waarin uitermate stille harmonieën en snelle tempi een donkere schaduw over de muziek werpen en een bittere nasmaak achterlaten.

Al even onconventioneel als de muziek van Sciarrino en Donatoni is het oeuvre van Georg-Friedrich Haas (1953). Deze Oostenrijkse componist staat vooral bekend als één van de pioniers van het spectralisme, een stroming binnen de hedendaagse muziek waarbij het werken rond timbre of klankkleur centraal staat. Aan de hand van een fysische analyse van het muzikale materiaal wordt een klank opgedeeld in verschillende parameters, die daarna worden gemanipuleerd met het oog op het uitbreiden van de klankkleurmogelijkheden. Bij Haas vertaalt zich dat in een artistieke zoektocht naar innovatieve compositietechnieken, die steeds resulteren in een betoverende doch onorthodoxe klankwereld. Zijn perfect gebalanceerde harmonieën zijn daarenboven nooit louter muzikaal, maar staan steeds in dialoog met de hedendaagse maatschappij. 'Remix' (2007) staat echter volledig haaks op deze esthetiek. Haas' typisch sferische microtonaliteit maakt in deze compositie plaats voor een enorm dense textuur met een hoge graad van virtuositeit. Muzikale betekenis volgt dit keer niet uit de individuele noten en klankkleuren, maar uit de grotere sonoriteit. Met 'Remix' ontwikkelt Haas in feite een nieuw stijlidioom vanuit zijn bestaande compositorische visie en doet zo het gedachtegoed van Remix Ensemble Casa da Música eer aan.

De analytische aanpak van Georg-Friedrich Haas en de puurheid van klankmateriaal van Sciarrino en Donatoni leven vandaag in een hedendaags jasje verder binnen het oeuvre van de jonge Portugese componist Luis Antunes Pena (1973). Zijn composities resulteren namelijk stuk voor stuk uit de combinatie van rauw klankmateriaal met elektronisch gegenereerde structuren, die hun oorsprong vinden in zelfgebouwde computerprogramma's. Het ontdekken van nieuwsoortige klankkleuren en ritmes staat daarbij immer centraal. Op vraag van Remix Ensemble Casa da Música schreef Pena een compositie op maat van dit concertprogramma, waarin hij dapper de dialoog aangaat met zowel de nalatenschap van de Italiaanse ruisvirtuozen van de jaren 1970 als met de analytische klankbenadering van Georg-Friedrich Haas.

In 'R A U' (2013) vertrekt Pena vanuit een internetfilmpje dat kadert binnen 'A música portuguesa a gostar dela própria', een erfgoedproject waarin een groep jonge kunstenaars en cultuurliefhebbers aan de hand van 'field recordings' de verscheidenheid van de Portugese (volks)muziek wil onderstrepen. Het filmpje in kwestie toont hoe twee dames op leeftijd aan hoge snelheid een aantal tongbrekers reciteren in een lokaal dialect. De rijkdom die deze 'tongue twisters' bevatten aan hoge en lage medeklinkers, stemtimbres, percussieve geluiden en melodische passages biedt de componist een enorm scala van mogelijkheden wat betreft digitale klankvariaties en -permutaties. Pena analyseerde de tongbrekers met behulp van een speciaal voor deze compositie gemaakte computersoftware en deelde het klankmateriaal vervolgens op in verschillende kleinere segmenten. 'R A U' is echter niet zomaar een transcriptie van die data-analyse, maar is het resultaat van Pena's creatieve resynthese en artistieke interpretatie ervan. Qua klankbeeld domineren kernwoorden zoals ruis, virtuositeit en toeval. 'R A U' is daarom zonder twijfel een waardige hedendaagse tegenhanger voor de werken van Sciarrino, Donatoni en Haas, waarin pure klank en complexiteit worden gecombineerd tot een steeds betoverende akoestische ervaring.

Programma :

  • Luís Antunes Pena, R A U (wereldcreatie) (2013)
  • Salvatore Sciarrino, ...da un Divertimento (1968-1970)
  • Franco Donatoni, Spiri (1977)
  • Georg Friedrich Haas, Remix (2007)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Remix Ensemble : Luís Antunes Pena, Sciarrino, Donatoni, Haas
Donderdag 31 oktober 2013 om 20.00 u
(inleiding door Christine Dysers om 19.15 u)
deSingel - Antwerpen
Desguinlei 25
2018 Antwerpen

Meer info : www.desingel.be en www.casadamusica.com

Bron : tekst Christine Dysers voor deSingel, oktober 2013

Extra :
Luís Antunes Pena : luisantunespena.eu, soundcloud.com en youtube
Salvatore Sciarrino : www.salvatoresciarrino.eu, nl.wikipedia.org, brahms.ircam.fr en youtube
Sciarrino in De Nacht: Nieuwe muziek, Concertzender, 17 april 2007
Interview: Salvatore Sciarrino - 'My problem is I want to change the world', Andrew Clements op theguardian.com, 15/07/2013
Franco Donatoni op brahms.ircam.fr, en.wikipedia.org en youtube
Georg Friedrich Haas op brahms.ircam.fr, www.universaledition.com en youtube

12:20 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.