11/10/2013

Ralph van Raat & Ramon Lormans : piano versus slagwerk in de 20ste eeuw

Ralph van Raat Experiment met piano en slagwerk leidde tot een wereld boordevol nieuwe klanken in de vorige eeuw. Ralph van Raat (foto) en Ramon Lormans steken opnieuw het vuur aan de lont in een explosief concert.  Boulez voegt een extreem expressief en demonisch toccata toe in zijn eerste pianosonate. Xenakis evoceert in Rebonds een primitieve oerkracht: hyper-energetisch en luid. En in Guero van Lachenmann vervaagt de grens tussen piano en slagwerk; er is niet één vertrouwd pianogeluid te horen. In Kontakte vernieuwt Stockhausen het repertoire voor mixed media door piano en percussie te combineren met tape. Beleef de live uitvoering van vier mijlpalen uit de 20ste eeuw, het wordt een spannend avontuur!

Hamertjes beuken op snaren, vingers hameren op toetsen. Vergeet de zijdezachte akkoorden en fluwelen melodieën. De piano, voor wie daar nog mocht aan twijfelen, is in wezen een percussie-instrument. Aan het begin van de 20ste eeuw kozen componisten als Béla Bartók en Sergei Prokofiev in hun pianowerken dan ook met succes voor het benadrukken van die percussieve kwaliteit, wat perfect aansloot bij de zoektocht van hun generatie naar expressieve, energieke en allesbehalve behaaglijke muzikale elementen. Dat paste in een bredere interesse voor het doorgedreven gebruik van klank als element op zich. Daarbij hoorden ook zogenaamde alternatieve speeltechnieken en geleidelijk aan werd het hele palet van mogelijkheden op elk instrument van binnenuit herdacht.

Dat nadenken over klank als zelfstandig gegeven, plus alle mogelijke experimentele benaderingen die daarbij horen, kreeg een veel radicalere invulling na de tweede wereldoorlog. Getuige daarvan dit concert, dat de verwantschap tussen piano en percussie exploreert en systematisch het hele klankenspectrum van 'zuivere' pianoklank tot 'zuivere' percussie aftast, met bovendien een verzoenende rol voor de elektronica in Karlheinz Stockhausens Kontakte. Vanuit die optiek blijken de raakvlakken tussen beide instrumentenfamilies plots minstens zo boeiend als de verschillen.

De aandacht voor klank als een element op zich heeft een heel primaire zintuiglijke dimensie. Vandaar ook dat 'opgaan in de klank' veel te maken heeft met muzikale heftigheid: plastische akkoorden en luide intensiteit overweldigen de luisteraar. Het sterkst voel je dat in werken die de onderdompeling in de klank totaal maken, waarbij je als het ware de trillingen van de muziek in al je vezels voelt. Rebonds A+B (1987-89) van Iannis Xenakis zoekt die ervaring op in wat je nog best kan omschrijven als een percussief sjamanistisch ritueel. Rebonds is kenmerkend voor de latere werken van Xenakis. Na een periode van architecturaal ontworpen texturen, het gebruik van wiskundige systemen en denken in grote klankmassa's, keerde hij terug naar de asymmetrische, energieke ritmische patronen zoals die ook in de traditionele muziek van Centraal Europa te vinden zijn. Obsessieve herhalingen en rituele concentratie staan ten dienste van een barbaarse energie (die niettemin zeer nauwkeurig uitgeschreven is). Het maakt van Rebonds ook het meest 'zuivere' percussieve stuk.

Daar tegenover staat de al even 'zuivere' pianistiek van de Eerste Pianosonate (1946) van Pierre Boulez. Op dat moment was de zeer jonge Boulez (hij was nog maar 21 toen hij deze sonate componeerde) sterk onder de indruk van de muziek van Anton Webern. Van hem nam Boulez de voorkeur over voor een heel compact, zuinig gebruik van muzikaal materiaal. In het eerste deel van de Sonate bestaat dat uit vier zeer beknopte elementen: een stijgende kleine sext, een appogiatura, een geïsoleerde noot en een arpeggio. Die vier basisbestanddelen verschijnen meteen in de eerste maat van het stuk en duiken steeds weer op in de loop van dat eerste deel, afgewisseld met toccata-achtig materiaal. Het tweede deel wordt gedomineerd door twee andere elementen die veeleer meerstemmig gedacht zijn. Ondanks alle pianistieke vingervlugheid, is de suggestie van percussie nooit veraf. Musicoloog en pianist Charles Rosen vergeleek de heldere klank van dat tweede deel met die van een vibrafoon, als contrast met het meer droge 'xylofoon-achtige' van het eerste deel.

Alle verwijzingen naar de piano als percussie-instrument zijn natuurlijk pogingen die vooral het karakter van een specifiek klankideaal op de piano proberen te omschrijven. Voor een echte, letterlijke stap naar de piano als percussie-instrument kunnen we dan weer terecht bij Helmut Lachenmann. Deze Duitse componist voelde het als zijn plicht om ten gronde na te denken over de middelen waarmee hij muziek wilde maken. Na de relatieve abstractie van de generatie van Boulez en Stockhausen, zocht hij een herbronning in een doorgedreven herdenken van de speel- en klankmogelijkheden van muziekinstrumenten. Zijn uitspraak: "Muziek componeren is: een instrument bouwen" moet daarbij niet letterlijk worden genomen, maar leverde wel een reeks werken op waarin alle conventionele klanken gebannen zijn en enkel alternatieve speeltechnieken aan bod komen. Zo is Guero (1969) een pianowerk waarin de pianist geen enkele keer een toets indrukt. Een guero is een percussie-instrument van Latijns-Amerikaanse oorsprong met een geribbeld klanklichaam waarover met een stok heen en weer bewogen wordt, wat een scherp, raspend geluid oplevert. Op dezelfde manier wordt de pianist aanbevolen over de piano te wrijven: met de vingernagels langs de randen van de toetsen, over de stemschroeven en op de gedempte snaren. Het resultaat is een uitgekiend palet van raspende en ratelende klanken. De partituur die Lachenmann hiervoor maakte, gebruikt grafische elementen met gekromde lijnen en zwarte en witte bolletjes die aangeven in welke richting de pianist moet bewegen, hoe snel dat gaat, in welk register (hoog, midden of laag) en welk deel van het klavier of van de snaren er aangewreven moet worden. Spectaculair, radicaal en voor de argeloze toeschouwer die een 'normaal' pianowerk verwacht misschien zelfs wat schokkend, maar Lachenmann neemt zijn keuze om het hele klanklichaam van de piano maximaal te benutten bijzonder ernstig en verwerkt het materiaal in Guero heel nauwkeurig in een zeer heldere structuur.

Het terrein bij uitstek waar er werd geëxperimenteerd met klank en waar klank letterlijk volledig nieuw kon worden gefabriceerd, was de elektronische studio. Daar konden componisten rechtstreeks werken met componenten van klank en zo vanaf nul volledig nieuwe klanken vormgeven en ordenen. In de jaren 1950 was elektronica echter nog een vrij statisch medium. Maanden arbeidsintensief werk in de studio leverden vaak maar enkele minuten tape op. Een dergelijke tape afspelen was ook iets heel anders dan contact met levende muzikanten - het blijft een vreemde ervaring om in een concertzaal naar een bandrecorder en twee luidsprekers te zitten luisteren. De stap naar een combinatie tussen de brave new world van de elektronische klanken en live muzikanten op conventionele instrumenten, lag dan ook voor de hand. Het idee om muzikale gelijkenissen en verschillen tussen die twee klankbronnen te maken kon niet uitblijven en met Kontakte realiseerde Karlheinz Stockhausen er meteen één van de meest begeesterende voorbeelden van. Stockhausen, die tot dezelfde generatie van radicale vernieuwers behoorde als Pierre Boulez, had al enkele jaren de leiding over de toonaangevende elektronische studio van de WDR in Keulen wanneer hij aan Kontakte (1960) begon. De ervaring met elektronische middelen opende de aandacht voor de mogelijkheden om klanken met verschillende kleuren en verschillende kwaliteiten te maken en die kwaliteiten als muzikale leidraad te gebruiken.

De moeilijkheid in Kontakte bestaat er vooral in om de starre tape te verzoenen met de flexibiliteit van live muzikanten. Stockhausen maakte dan ook twee versies van het werk, een zuiver elektronische compositie waarin alle materiaal op tape staat en de live-versie waarin een tape wordt gecombineerd met live piano en percussie. De muzikanten krijgen op hun partituur een benaderende grafische weergave te zien van de elektronische klanken, zodat ze de timing van hun partijen (die in traditioneel notenschrift zijn) erop kunnen afstemmen. Stockhausen schept hier een continuüm van klankkwaliteiten waarin piano, slagwerk en elektronica tot een veelzijdige textuur versmelten: de meer heldere, resonante elektronische klanken sluiten aan bij het timbre van de piano, de drogere korte klanken bij de percussie, de ruischtige klanken bij de metalen percussie en ook de raakvlakken tussen percussie en piano worden afgetast. De muziek legt daarbij een traject af van een donkere klankwereld in het begin tot een open, heldere klankwereld aan het slot. Die reis van donker naar licht (de esoterische inslag van Stockhausen zou in de daaropvolgende jaren steeds nadrukkelijker naar voor komen) brengt een grote spankracht mee, die het zuiver technische gehalte van de compositie - het huzarenstukje om live en opgenomen klanken te coördineren - ver overstijgt.

Programma :

  • Pierre Boulez, Pianosonate nr. 1
  • Helmut Lachenmann, Guero
  • Iannis Xenakis, Rebonds A+B
  • Karlheinz Stockhausen, Kontakte

Tijd en plaats van het gebeuren :

Ralph van Raat & Ramon Lormans : Boulez, Lachenmann, Xenakis, Stockhausen
Maandag 14 oktober 2013 om 20.30 u
(Inleiding door Maarten Beirens om 19.45 u)
Kunstencentrum STUK - Leuven
Naamsestraat 96
3000 Leuven

Meer info : www.festivalvlaamsbrabant.be

Bron : Programmatoelichting Maarten Beirens voor Novecento

Extra :
Nieuwe klanken vanaf nul, Maarten Beirens op www.staalkaart.be
Helmut Lachenmann op composers21.com en youtube
Thinking About Helmut Lachenmann, Dan Albertson op www.lafolia.com, november 2004
Gegen die Vormacht der Oberflächlichkeit, Interview met Helmut Lachenmann, Claus Spahn in Die Zeit, 29/04/2004
Iannis Xenakis : www.iannis-xenakis.org, www.arsmusica.be, www.xenakis-ensemble.com en youtube
Iannis Xenakis (1922-2001): Mathematicus en filosoof, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl
Karlheinz Stockhausen : www.stockhausen.org en youtube
Karlheinz Stockhausen, een unicum als componist, Sebastian op duits.skynetblogs.be, 9/12/2007
Klankbeeldhouwer Karlheinz Stockhausen, Hellen Kooijman op www.computable.nl, 8/06/2001

Elders op Oorgetuige :
Novecento 2013 : onbekende muzikale pareltjes en mijlpalen die richting gaven aan de muziekgeschiedenis, 22/09/2013

Beluister alvast Iannis Xenakis' Rebonds, uitgevoerd door Ramon Lormans



en Helmut Lachenmanns Guero

17:39 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.