27/09/2013

Passionele strijkkwartetten met het Arditti Quartet in Leuven

Arditti Quartet Novecento zet in op de kamermuziek van de 20ste eeuw voor een heerlijke gecompliceerde mix tussen componist, uitvoerder(s) en luisteraars. Arditti Quartet geeft zich over aan 'de verstrengelingen van het strijkkwartet' en ontwart de verdoken liefdesverklaringen in de kwartetten van Alban Berg en Leoš Janácek. In het eerste kwartet van György Ligeti leggen ze het latere genie al bloot. Het Arditti Quartet is berucht voor een verschroeiende technische precisie in combinatie met een uitzonderlijke muzikale expressiviteit.

Grijp je kans om drie meesterlijke strijkkwartetten van de 20ste eeuw - die je moet gehoord hebben - met het Arditti Quartet live te beleven.  Het strijkkwartet is een aartsmoeilijk genre. Janáček waagde er zich pas aan op 69-jarige leeftijd met zijn Kreutzer sonata, gedreven door de liefde voor een jongere vrouw. Ook Berg smokkelde een verboden liefdesverklaring in een van de meest aangrijpende strijkkwartetten uit de literatuur (met het hartverscheurend Largo desolato). Ligeti neemt Bartók als grote voorbeeld met spannende ritmes, trekjes Hongaarse volksmuziek en een ongelooflijke drive. Maar ook zijn latere genie is al te horen: een stuklopend mechaniekje hier, een betoverend klankvlak daar…  

Het strijkkwartet wordt vaak gezien als het summum van 'absolute muziek', dit wil zeggen als muziek die eerst en vooral 'in zichzelf besloten klank' is, zonder verdere buitenmuzikale connotaties of betekenissen. De kwartetten van Janácek, Berg en Ligeti zijn echter dermate verpletterend in hun directe emotionele expressie dat het (haast) onmogelijk is om er geen buitenmuzikale werkelijkheid mee te verbinden.

György Ligeti schreef zijn Eerste strijkkwartet 'Metamorphoses nocturnes', een werk van een duizelingwekkende technische complexiteit, in 1953-54. In het Hongarije van begin jaren 1950 was de uitvoering van een werk van deze dissidente componist ondenkbaar. De première kwam er pas in 1958 in Wenen. In het dit werk neemt één grondmotief steeds andere gedaanten aan, als in een nieuwe versie van de beproefde variatievorm.

De titel van Ligeti's Strijkkwartet nr. 1 (1953) zou een 'latente opera' kunnen suggereren. Voor zover bekend is hier echter geen sprake van een programma of achterliggend emotioneel drama. 'Métamorphoses' verwijst, alvast volgens de componist zelf, eerder naar de globale opbouw van de compositie: een eendelig werk, opgebouwd uit verschillende in elkaar overlopende segmenten van ongelijke lengte, die allemaal gegenereerd worden vanuit één basismotief. Toch blijft het moeilijk om te weerstaan aan de verleiding om ook aan de metamorfoses een onderliggend programma te koppelen. De muziek is bijzonder sfeerrijk, heel episodisch, uitgesproken emotioneel en bevat soms expliciet contextuele connotaties. Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer er vanuit een uitdijende stilte een elegant en quasi tonaal Tempo di Valse opduikt; of wanneer de componist plots een gewichtig Alla marcia in pizzicato-stijl voorbij laat denderen. Ligeti's gebruik van de allerminst frequente tempo- aanduiding Allegretto gioviale, vlak voor het marsfragment lijkt een duidelijke referentie aan het begin van Bergs Lyrische Suite te zijn, met alle implicaties van dien . Ligeti zelf houdt zich echter op de vlakte, ook wat betreft de aanduiding 'Nocturnes'.

Hoewel deze aanduiding volgens hem alleen maar een algemene sfeer oproept, zien velen daarin ook een verwijzing naar de 'nachtmuzieken' van Béla Bartók, Ligeti's grote voorbeeld. Het vierde deel uit diens pianocyclus 'Im Freien' (Klänge der Nacht) begint bijvoorbeeld met nagenoeg hetzelfde motief als Ligeti's Métamorphoses. Maar de invloed van Bartók gaat nog veel verder: de percussieve behandeling van de strijkers, het uitvoerige gebruik van onregelmatige metra en ongewone ritmische accenten en de verregaande chromatiek sluiten allemaal heel dicht aan bij diens stijl, in het bijzonder die van zijn strijkkwartetten (vooral het vierde). Daarnaast ontvouwt Ligeti ook al enkele technieken die in zijn latere oeuvre nog belangrijker zullen worden. Opmerkelijk is dat Ligeti in deze periode ook Bergs Lyrische Suite had leren kennen, zij het enkel via de partituur. Zeker Bergs technieken om een lyrische melodie in een chromatisch veld te plaatsen of de schuivende klankgebeurtenissen uit het Allegro misterioso hebben een onmiskenbare impact gehad op de jonge toondichter.

Robert Kirzinger over Ligesti's eerste Stijkkwartet : "Ligeti's String Quartet No. 1 was written in Budapest in 1953-1954, but not premiered until May 8, 1958, by the Ramor Quartet in Vienna. By that time Ligeti had already left the Soviet-controlled Hungary for the West and had been introduced to music that had only barely penetrated the Eastern bloc; including the music of Stockhausen and Boulez, the advent of serialism, and the electronic music studios. Ligeti's own progress as a composer put him far beyond the influence of Kodály, Bartók, and the Hungarian nationalism that permeated most of his work in Budapest. Bartók's influence on Ligeti's music is twofold, and includes his sophisticated sense of rhythm and motivic development, and also his lifelong use of folk song and folk-influenced musical materials. Ligeti's Musica ricercata for piano; their offspring, the Six Bagatelles for wind quintet; and the String Quartet No. 1 show these influences most clearly.

Although the String Quartet No. 1 is ostensibly a one-movement work lasting over 20 minutes, this single movement makes up many sections of disparate character. The piece opens with a stepwise melody (G-A-G sharp-A sharp) accompanied by chromatic scales. A second theme is angular, staccato, and aggressive. Closer attention to these two apparently disparate sections, however, reveals similarities in their melodic contours, which are based on the relatively simple chromaticism of the opening motif. New ideas and textures succeed one another throughout the piece, typically in fast-slow-fast alternation (another Bartók technique), but the melodic characteristics of each section may be traced to the piece's opening. Variation of rhythm provides the piece with much of its sense of progression, with somewhat amorphous passages giving way to the quick irregular meters of a dance form; there are also other stylistic parodies of folk music. Use of biting dissonance (one of the reasons the composer's more advanced work was not officially supported) occurs throughout; the second section features passages of parallel minor seconds. Ligeti's ear for unusual timbral possibilities is already at work in this early piece. High harmonic glissandi near the end of the work may presage the distinctive sound of Apparitions and the later pieces for which Ligeti came to be known. " (*)

Hoe verschillend de drie werken op zich ook mogen zijn, op allerhande manieren zijn ze ook sterk met elkaar verstrengeld: de kwartetten van Janácek en Berg vinden allebei hun oorsprong in de context van een stokkend huwelijk; Ligeti's en Janáceks werken hebben een diepere verwantschap door hun sfeerbepalende nachtelijke setting; Ligeti's verwijzingen naar Berg gaan mogelijk verder dan louter compositorische bewondering, wat vanzelfsprekend ook geldt voor Bergs referenties aan (onder andere) Wagner, en voor Janáceks Beethoven-citaat. Toegegeven, het zijn eerder oppervlakkige overeenkomsten, maar wel overeenkomsten die danig versterkt worden door de gemeenschappelijke aandrang van de drie componisten om binnen de traditie van het strijkkwartet registers te openen die het 'absolute' imago van het genre ver achter zich laten.

Programma :

  • Leoš Janácek, Strijkkwartet nr. 1 (Kreutzer Sonata) (1923)
  • György Ligeti, Strijkkwartet nr. 1 (1953-54)
  • Alban Berg, Lyrische Suite (1925-26)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Arditti Quartet : Janácek, Ligeti, Berg
Dinsdag 1 oktober 2013 om 20.30 u
(Inleiding door Pieter Bergé om 19.45u )
Iers College - Leuven
Janseniusstraat 1
3000 Leuven

Meer info : www.festivalvlaamsbrabant.be en www.ownvoice.com/ardittiquartet

Extra :
Daniel D'Adamo : www.danieldadamo.com, brahms.ircam.fr, fr.wikipedia.org en youtube
György Ligeti : www.schott-musik.de, www.arsmusica.be en youtube
Györgi Ligeti (1923 - 2006): emotioneel scepticus, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl, juni 2006
(*) György Ligeti, String Quartet No. 1 ("Métamorphoses nocturnes"), Robert Kirzinger op www.answers.com
Beluister György Ligeti's String Quartet No. 1 integraal op www.allmusic.com

Elders op Oorgetuige :
Novecento 2013 : onbekende muzikale pareltjes en mijlpalen die richting gaven aan de muziekgeschiedenis, 22/09/2013

11:00 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.