09/06/2013

Van schaduw naar kleurenpracht : NOB brengt Messiaen, Prokofiev en Brahms in Bozar

Nemanja Radulović Johannes Brahms stapte met zijn Eerste symfonie resoluut uit de schaduw van Beethoven en deed met zijn werk zelfs het hart van latere generaties sneller slaan. Ook voor Lothar Zagrosek is Brahms een springplank naar de muziek van de 20ste eeuw. Samen met de Frans-Servische violist Nemanja Radulović (foto) neemt hij het Tweede vioolconcerto van Prokofjev opnieuw ter hand. Bovendien laat hij ons genieten van de fascinerende ritmes en klankkleuren in Messiaens Chronochromie.

De jonge Frans-Servische violist Nemanja Radulović, een paar seizoenen terug nog Rising Star, heeft een aura als van duivelskunstenaar Niccolò Paganini. Met zijn rock-'n-rolluiterlijk en energieke aanpak is hij de geknipte man voor het vaak explosieve Tweede vioolconcerto van Sergej Prokofjev. Het kwam tot stand tijdens de vele concertreizen die de componist tijdens zijn nomadische bestaan als vertolker maakte en ging in 1935 in première in Madrid. Het laat een componist zien die, onder druk van de Sovjetautoriteiten met hun strakke voorschriften, zijn vernieuwende muzikale idioom in steeds eenvoudiger muzikale vormen giet. Vooraf laat dirigent Lothar Zagrosek het orkest een waaier van orkestrale kleuren ontvouwen in Chronochromie van Olivier Messiaen. Het werk bestaat uit zeven op zichzelf staande blokken en is een impressionistisch klankschilderij waarin de componist een wereld zonder mensen schetst. Op ingenieuze wijze roept hij het tijdloze karakter van massieve bergen en ononderbroken kwetterende vogels op. Met de Eerste symfonie van Johannes Brahms keren we zowat een eeuw in de tijd terug. Het componeren nam meer dan twintig jaar in beslag, maar het resultaat was een meesterwerk. In een beethoveniaanse structuur smeedde Brahms uit invloeden van Schubert, Schumann, Bach en Haydn een harmonieuze eenheid die als een van de fraaiste voorbeelden van zijn symfonische genie geldt. 

De Franse componist Olivier Messiaen (1908-1992) bleef tijdens zijn lange en vruchtbare carrière trouw aan zijn eerste roeping, die van theoloog in muziek. In al zijn werken toont hij zich de exegeet bij uitstek van de mysteries van de katholieke kerk. Chronochromie is daarbij een van zijn meest perfecte muziekwerken en bevat diverse elementen van zijn specifieke muzikale taal. Uiteraard zijn de vogels van de partij alsook de complexe ritmes en sonore gelaagdheden. En ook al ontbreekt iedere directe verwijzing naar de katholieke kerk in het werk, toch is het duidelijk dat Messiaen voor de Chronochromie zijn inspiratie putte uit het geloof.

Al bij de eerste uitvoering, op 16 oktober 1960 tijdens het Festival van Donaueschingen (het werk was een opdracht van Heinrich Strobel voor dit festival en hij was het die specificeerde dat hij "geen piano, geen Martenot-golven" in het ensemble wenste), diende Chronochromie zich aan als een meesterwerk, een van de topwer- ken van de muziek uit die periode, als een werk dat tevens zowel een volvoering en synthese van Messiaens kunst als een nieuw begin was ( " het resultaat van mijn verrijzenis", zo zei hij indertijd tot Antoine Goléa). Het is ook een van de meest vermetele, meest vooruitstrevende werken van Messiaen, en bijzonder opmerkelijk is het feit dat men er geen enkele verwijzing naar de tonaliteit in aantreft. Het werk staat aan het begin van een bijzonder vruchtbare, creatieve periode, en tegelijk slaat het een brug met het voorafgaandelijke vogeldecennium (periode waarin de muzikale weergave van de vogelroep aan de basis lag van tal van zijn werken), getuige de talrijke gevleugelde gasten die het verloop van deze compositie komen animeren. Het beluisteren van dit werk, zoals van tal van andere werken van dezelfde componist, zorgt voor een merkwaardige, exalterende, bevrijdende vreugde waar vandaag haast alleen Messiaen het geheim van schijnt te kennen.

De titel Chronochromie, afgeleid van het Griekse chronos (de tijd) en chroma (de kleur) betekent dus de kleur van de tijd, want, zo legt Messiaen uit: "de zeer complexe mengelingen van klanken en timbres blijven steeds ondergeschikt aan de tijdsduren die ze al kleurend dienen te benadrukken". Dat geldt in het bijzonder voor de twee strofes met hun complexe symmetrische permutaties van tijdsduren, en het zijn zij, aldus de componist, die doorslaggevend waren voor de titel van het hele werk.

Het temporele en ritmische materiaal, dat voor een keer verzaakt aan de Griekse ritmes, doet inderdaad een beroep op het complexe principe van de symmetrische omzettingen van een chromatische reeks van tweeëndertig tijdsduren, en dat het de meest recente metamorfose is van de "charme der onmogelijkheden" die Messiaen zo dierbaar was. De aldus bekomen permutaties hoor je ofwel losstaand, ofwel fragmentarisch, ofwel drie per drie gesuperposeerd. Uiteraard zou het totale aantal mogelijke permutaties met tweeëndertig tijdsduren (van een tweeëndertigste noot tot een hele noot) astronomisch groot zijn, ware het niet dat Messiaen het principe van de symmetrische permutaties had uitgevonden. Zelfs dan nog gebruikt hij er maar een beperkt aantal die hij selecteert op basis van de grootst mogelijke verscheidenheid. Enkel de twee strofes zijn integraal gebaseerd op deze permutaties die tussenkomen in de slotdelen van elke antistrofe en in de B-delen van de begin- en eindpassages.

Talrijke vogels nemen deel aan deze compositie. In de inleiding en het slot zijn het Zweedse en Japanse, in de antistrofes Franse en Mexicaanse, in de strofes en de epode uitsluitend Franse. Het begin- en einddeel bevat ook een voor Messiaen nieuwe klankbron: het geluid van water, van watervallen en bergrivieren, opgetekend in de Franse Alpen.

Chronochromie telt zeven relatief korte delen die, de exact getimede stiltes niet meegerekend, aan een stuk door gespeeld worden. Deze zeven delen stemmen overeen met die van een Griekse triade versterkt door de verdubbeling van de strofe en de antistrofe en aangevuld met een inleiding en een coda.

Programma :

  • Olivier Messiaen, Chronochromie (1959-60)
  • Sergey Prokofiev, Concerto voor viool en orkest nr. 2, op. 63
  • Johannes Brahms, Symfonie nr. 1, op. 68

Tijd en plaats van het gebeuren :

NOB & Nemanja Radulovic : Messiaen, Prokofiev, Brahms
Vrijdag 14 juni 2013 om 20.00 u
(inleiding door Elise Simoens om 19.30 u)
Bozar - Henry Le Boeufzaal - Brussel
Ravensteinstraat 23
1000 Brussel

Meer info : www.bozar.be en www.onb.be

Bron : Tekst Harry Hallbreich voor De Munt

Extra :
Olivier Messiaen www.oliviermessiaen.org, brahms.ircam.fr en youtube
Olivier Messiaen (1908 - 1992): Exotische volgelkenner, op www.musicalifeiten.nl
Chronochromie, Peter Hill op www.philharmonia.co.uk

Beluister alvast Olivier Messiaens Chronochromie

23:35 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.