16/05/2013

deFilharmonie combineert Harvey met Messiaen en Wagner

Jonathan Harvey Van Wagners opera's zijn wel vaker symfonische bewerkingen gemaakt. Componist Henk de Vlieger plakt niet louter een aantal delen aan elkaar, maar doet veel meer: hij weet de orkestrale hoogtepunten tot een nieuw symfonisch werk te verbinden, goed voor een klein uur muziek. Waar nodig vervangt hij stemmen door instrumenten, overgangen componeert hij zelf, alles in de geest van Wagner. Een overtuigende ode aan de power van Wagners integere muziek en feilloze orkestratie.

Vóór de pauze mag Olivier Messiaen de spits afbijten met 'Un sourire', een laat werk uit 1989. De componist blikt met een glimlach terug op de geschiedenis. Met warme pastelkleuren en etherische klanken lijkt hij de wereld van Debussy op te roepen, uiteraard aangevuld met vogelgeluidjes. En die vormen dé gedroomde opstap naar 'Bird Concerto with Pianosong', Jonathan Harvey's hommage aan Messiaen. Dankzij de geavanceerde 'electro acoustics' maakt Harvey er een kleurrijk luisterfestijn van, een feest waar Messiaen enkel van kon dromen. Harvey begon aan dit werk in Californië waar hij er niet minder dan veertig verschillende lokale vogelgeluiden in verwerkte. Pianosolist Ralph van Raat gaat de uitdaging aan om 'Bird Concerto with Pianosong' aan de vleugel in realtime met sampler en synthesizer te combineren.

Olivier Messiaen wees aan het eind van de 20ste eeuw nog op de invloed die 'Parsifal' had op zijn grote opera 'Saint François d' Assise'. ( Ook hij structureerde zijn lange opera met leidmotieven en verbond spiritualiteit met de zinnelijkheid van een kleurrijke orkestklank.) Net als bij de late Wagner was 'tijd' voor de diepgelovige Messiaen een centraal begrip van zijn esthetiek. Hij trachtte de mystieke ervaring van de 'tijdloosheid' en de eeuwigheid zijn hele leven lang in klank om te zetten. In zijn voorlaatste orkestwerk 'Un sourire' uit 1989 worden de lange melodische lijnen gekenmerkt door een zwevende ritmiek die aan de middeleeuwse gregoriaanse muziek herinnert. Deze statische, koraalachtige refreinen, waarin Messiaen de tijd tot stilstand wil brengen, laat hij als in een rondovorm afwisselen met het gezang van de Zuid- Afrikaanse Witbrauwlawaaimaker (Cossypha heuglinis). Zijn hele leven lang nam Messiaen als ornitoloog overal ter wereld met een bandopnemer het gezang van vogels op, transcribeerde het met enorme precisie in een schriftje en verwerkte het in vrijwel al zijn instrumentale partituren. In het gezang van de vogels hoorde Messiaen een permanente lofzang op God. De complexe ritmes ervan dagen het traditionele menselijke tijdsgevoel uit en doorbreken het.

Messiaen schreef 'Un sourire' voor de herdenking van de tweehonderdste verjaardag van de dood van Wolfgang Amadeus Mozart, een componist die hij mateloos bewonderde. Tijdens zijn beroemde lessen aan het conservatorium van Parijs analyseerde Messiaen alle(!) pianoconcerto's van Mozart met zijn leerlingen. In zijn 'Traité de rythme' wijdde hij een hoofdstuk aan 'Mozart et l'accentuation'. Hij gaf het orkeststuk de titel 'Un sourire', omdat hij vond dat 'Mozart altijd had geglimlacht, ondanks de pijn, de zorgen, de honger, de kou, het onbegrip en de naderende dood'.

Jonathan Harvey schreef zijn 'Bird Concerto with Pianosong' uit 2001 dan weer als een hommage aan Olivier Messiaen. Ook in dit werk speelt vogelgezang een centrale rol. De Britse componist zei dat de indigovink, de tuintroepiaal en de goudkruingors slechts een paar van de veertig kleurrijke Californische vogels zijn wier gezangen en kreten een inspiratiebron voor het werk vormden, toen hij er in het 'stralende licht' van Californië aan begon te componeren. Tien jaar na de dood van Messiaen kon Harvey, die op uitnodiging van Pierre Boulez jarenlang werkzaam was in de studio's van het Parijse irCam , gebruik maken van elektroakoestische middelen die de componist van de 'Catalogue d' Oiseaux' nooit had gekend. Het 'Bird Concerto with Pianosong' opent met echt vogelgezang. De componist laat de solist van dit onconventionele pianoconcerto niet enkel piano spelen maar ook opgenomen vogelgezang genereren via een sampler/synthesizer die boven het klavier gemonteerd is (op de plaats waar normaal gezien de partituur staat). Onder de piano wordt ook een extra pedaal voor de synthesizer voorzien, die de pianist met de linkervoet kan bespelen. Ondanks de gedetailleerde aanwijzingen voor de live electronics in de partituur, is het klinkende resultaat van het concerto een en al exuberante zeggingskracht. Harvey ging op zoek naar nieuwe manieren om het gezang en de kreten van de Californische vogels zodanig in zijn muziek te integreren en te transformeren dat een betoverende dialoog tussen kunst en natuur ontstaat. Hij zei zelf dat 'echt' vogelgezang hier uitgerekt wordt tot menselijke proporties - wat volgens hem resulteert in 'reusachtige vogels' - zodat "het contact tussen twee werelden wordt gelegd".

Het was Jonathan Harvey zelf die voorstelde om in dit concertprogramma van deFilharmonie zijn muziek, waarvan hij ooit zei dat ze de concertzaal overspoelt met de kracht van de natuur, te koppelen aan die van Messiaen en Wagner. Harvey bewonderde Wagner mateloos en deelde met hem zijn interesse in het boeddhisme. Het visioen van verlossing en onthechting in Harvey's opera 'Wagner Dream' (over de laatste dagen van het leven van Wagner) vertoont parallellen met de spirituele dimensie van Parsifal. De musicoloog Arnold Whittal omschreef het 'Bird Concerto with Pianosong' overigens als een 'half uur durende vlucht doorheen tijd en ruimte'.

Programma :

  • Jonathan Harvey, Bird Concerto with Pianosong (Belgische creatie)
  • Olivier Messiaen, Un sourire
  • R. Wagner/ H. Devlieger, Parsifal, an orquestral quest

Tijd en plaats van het gebeuren :

deFilharmonie & Ralph van Raat : Messiaen, Harvey, Wagner
Concertgebouw - Brugge
Vrijdag 17 mei 2013 om 20.00 u
(Inleiding door Maarten Beirens om 19.15 u)
't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be en www.defilharmonie.be
------------------------------------
Zaterdag 18 mei 2013 om 20.00 u (Inleiding door Jan Vandenhouwe om 19.15 u)
deSingel - Antwerpen
Desguinlei 25
2018 Antwerpen

Meer info : www.desingel.be en www.defilharmonie.be

Bron : Jan Vandenhouwe voor deSingel, mei 2013

Extra :
Jonathan Harvey : www.vivosvoco.com, www.chesternovello.com en youtube
Olivier Messiaen www.oliviermessiaen.org, brahms.ircam.fr en youtube
Olivier Messiaen (1908 - 1992): Exotische volgelkenner, op www.musicalifeiten.nl

Elders op Oorgetuige :
Jonathan Harvey-driedaagse in het Concertgebouw Brugge, 15/05/2013

Beluister alvast Olivier Messiaens 'Un sourire'

09:45 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.