06/05/2013

Wereldberoemde Bang on a Can voor het eerst te zien in Brugge

Bang on a Can All-Stars Op 7 en 9 mei komt het beroemde Bang on a Can voor het eerst naar Brugge. Dit collectief werd 25 jaar geleden in New York opgericht door de componisten David Lang, Michael Gordon en Julia Wolfe. Met een 12 uur durend marathonconcert zetten ze in 1987 de toon: deze componisten beoogden intense concertervaringen met nieuwe muziek waarbij geen grens of conformisme overeind bleef.

Het 5 jaar later opgerichte ensemble Bang on a Can All-Stars moest die doelstellingen mee helpen realiseren. Met drums en elektrische gitaar, en de bewuste keuze voor elektrische versterking refereert de groep naar de rockmuziek. Bovenal staat Bang on a Can voor openheid. Muzikale en andere invloeden laten ze vrij in hun muziek immigreren. Ze zijn dan ook een kind van hun stad: Bang on a Can is een product van New York. De levendigheid en energie spat van deze muziek, complexiteit en snelheid gaan hand in hand met 'less is more'.

Op het programma van de concerten in mei staat dan ook werk van de drie stichtende componisten, naast de minimal music van Steve Reich en Louis Andriessen. Een hoogtepunt wordt ongetwijfeld 'Steel Hammer' van Julia Wolfe. Een van de grote evoluties in de nieuwe muziek vanaf halfweg de jaren 1960, is het geleidelijk versnipperen van de stijlen: esthetisch zeer uiteenlopende tendensen ontstaan gelijktijdig en zo mogelijk nog ingrijpender: de grenzen tussen 'klassieke' en 'niet-klassieke' genres worden alsmaar vager. Die evolutie heeft jongere generaties componisten sterk beïnvloed, met als typevoorbeeld het trio Michael Gordon (1956), David Lang (1957) en Julia Wolfe (1958). Ze volgden een gedegen klassieke opleiding, maar ze behoren ook tot de generatie die is opgegroeid met rock en popmuziek. Wat hen verbindt, is de wil om uit die brede waaier van invloeden nieuwe muziek te scheppen, die tegelijk de erfenis van de klassieke traditie, het radicalisme van de avant- garde en de rauwheid en directheid van rock of geïmproviseerde muziek kan verenigen. Niet hoeven te kiezen tussen verschillende genres, stijlen en (verborgen) regels, maar muziek maken die tegelijk ruw en complex of zacht en dissonant, of brutaal en melodieus kan zijn. Een voorbeeldfiguur voor hen, is de Nederlandse componist Louis Andriessen, bij wie sinds de late jaren 1960 de combinatie van zogenaamd ernstige en lichte muziek (of 'hoge' en 'lage' kunst) steevast aan de orde is.

In een muziekwereld waar nog sterk in hokjes wordt gedacht, is dat niet vanzelfsprekend. Vandaar ook dat Gordon, Lang en Wolfe behalve vrienden en medestanders ook echt artistieke partners zijn geworden. Samen richtten ze een festivalletje op onder de titel Bang on a Can, dat sindsdien is uitgegroeid tot een vaste waarde in de New Yorkse alternatieve muziekscène. Behalve het festival, omvat Bang on a Can ook een ensemble, Bang on a Can All-Stars (met als basisbezetting: piano, cello, contrabas, elektrische gitaar, klarinet en percussie) en een zomercursus voor jonge musici in MASS MoCA (Massachusetts Museum of Contemporary Art), met Gordon, Lang en Wolfe als artistieke directeurs van festival en ensemble. Een eigen muziekuitgeverij (Red Poppy Music) en een eigen platenlabel (Cantaloupe Music) vervolledigen het plaatje. Die tendens om het initiatief in eigen handen te nemen en om hun moeilijk classificeerbare muziek meteen zelf te laten uitvoeren en opnemen, sluit aan bij de Amerikaanse traditie van avant-gardisten die wars van de bestaande structuren en orkesten gewoon hun eigen ding deden.

Bang on a Can All-Stars : David Lang, Michael Gordon, Louis Andriessen, Steve Reich - di 7/05
Het eerste concert van Bang on a Can All-Stars vat perfect de esthetische oriëntatie van Bang on a Can samen
. Twee recentere werken van Steve Reich - boegbeeld van de Amerikaanse minimal music en in de VS allicht het meest aangewezen rolmodel voor Gordon, Lang en Wolfe -, een werk van hun grote mentor Louis Andriessen en twee korte werken van David Lang en Michael Gordon. Allemaal bouwen ze voort op de verworvenheden van de Amerikaanse minimal music: kernachtige motieven, ritmische snedigheid, een voorkeur voor herhaling en in alle gevallen (behalve misschien in Life van Andriessen) ook een passie voor de opwinding en elektrische intensiteit van rock.

In de jaren 1960 werkte Reich voor het eerst met een muzikant die live tegenover een tape met meerdere opnames van zichzelf speelt, waarbij hij hetzelfde motief in complexe canons kan spelen die geleidelijk uit elkaar schuiven - het zogenaamde 'phase shifting'. Bijna 20 jaar later pikte Reich het idee weer op, deze keer zonder de systematiek van de phase shifting, maar met een veel dichtere structuur. Het was Reichs antwoord op hoe hij een rijke textuur kon creëren zonder een orkest. In de 'counterpoint' stukken speelt de solist telkens tegen een tiental opnames van zichzelf, wat een dicht contrapuntisch weefsel oplevert, inclusief de compacte canons die zo typisch zijn voor Reich. In Electric Counterpoint , dat hij schreef voor jazzgitarist Pat Metheny, staan er 11 gitaren (waaronder twee basgitaren) op tape waar de ene live-gitarist zijn muzikale lijnen tussen laat kronkelen. Nog eens 20 jaar later gaat Reich voort op dat principe in 2x5 , dat hij voor Bang on a Can componeerde. Hier is het één ensemble van vijf muzikanten dat in dialoog gaat met hun identieke kopie op tape. Het is nu niet langer een weefsel van canonische lijnen zoals in Electric Counterpoint , maar een stuiterende dialoog waarbij de twee ensembles (live en opgenomen) elkaar razendsnel op de hielen zitten. Muzikaal valt 2x5 uiteen in drie delen (snel-langzaam-snel) die naadloos in elkaar overlopen. Ondanks alle ritmische opwinding is het een harmonisch fundament - een reeks akkoorden die steeds weer in diverse vormen doorlopen worden - dat alles bij elkaar houdt. Reich zocht in 2x5 voor het eerst expliciet de link met de rockmuziek op ( Electric Counterpoint was meer funk dan rock). Hij werd al lang op handen gedragen door muzikanten uit niet-klassieke hoek, maar het was de eerste keer dat hij de remmen losgooide en de rock-'n'-roll- kant van zijn muziek actief exploreerde. Zijn herconfiguratie van een rock-setup (met elektrische gitaren die enkel hun hoogste register opzoeken en snare drums die geen ritmische 'groove' neerleggen) is merkwaardig. Het werk werd gecreëerd op het Manchester International Festival, waar Bang on a Can het podium deelde met ... Kraftwerk.

Merkwaardig genoeg doet Louis Andriessen geen beroep op de rockachtige kracht van Bang on a Can, al is dat het aspect dat het New Yorkse ensemble en de artistiek directeurs aantrok in Andriessen. Zijn Life , met filmbeelden van Marijke van Warmerdam doet zelfs eerder intimistisch aan. Andriessen vergelijkt het zelfs met Mussorgsky: 'We besloten een soort hedendaagse 'schilderijententoonstelling' te maken: korte stukken muziek bij videoclips. Het resultaat was Life - vier korte composities die laatromantische Europese muziek combineren met hippe 'Amerikaanse' repetitieve muziek. Deze combinatie wordt versterkt door het gebruik van dwarsverbanden, net als in de vier films: elke film is volkomen onafhankelijk maar bevat verwijzingen naar de andere films.'

De mengeling van klassieke discipline en rockachtige gedrevenheid komt dan weer onversneden naar voor in de korte werken van Michael Gordon en David Lang. De toelichtingen die ze zelf bij hun werken schreven, verklaren vooral de titels: Sunray werd ingegeven door het grote logo van Sun Cleaners waar Lang iedere ochtend op uitkeek toen hij componist in residentie was aan het Massachussetts Museum of Contemporary Art. For Madeline van Michael Gordon is dan weer een muzikaal in memoriam ('Madeline was dol op muziek. Toen ik nog klein was nam ze mij mee naar concerten. Dat ik in slaap viel, deerde haar niet. Ze wou dat ik evenveel van muziek hield als zij, al wilde ze niet dat ik componist zou worden.') Over de inhoud van de muziek zeggen die beschrijvingen weinig. De kristal - heldere, ragfijne weefsels, de klezmer -achtige klarinet, de sirene en het gevoel dat de muziek tegelijk versnelt en vertraagt, zijn de opvallendste elementen in het zeer kleurrijke werk van Gordon. Sunray van David Lang wordt vooral gedefinieerd door de power van de opeenstapeling van de energie en de rockachtige ontknoping die de muzikanten van Bang on a Can als geen ander kunnen brengen.

Bang on a Can All-Stars & Trio Mediaeval : Julia Wolfe, Steel Hammer - do 9/05
Het eclecticisme dat haar generatiegenoten Gordon en Lang kenmerkt, speelt ook binnen ieder werk van Julia Wolfe een belangrijke rol. Diverse ideeën, bronnen, muzikale elementen nemen en daar dan een samenhangend geheel van maken is een hele uitdaging, maar kan ook geweldige kansen bieden. De voorloper van Steel Hammer is in zekere zin haar Cruel Sister voor strijkorkest. In dat werk volgt ze de gelijknamige Engelse traditionele ballade op de voet. De dramatische lijn van het verhaal over seksuele rivaliteit tussen twee zusters die eindigt in moord (zoals zoveel Engelse traditionals biedt het smeuïger materiaal dan de gemiddelde Tarantino-film) volgt Wolfe muzikaal op de voet. Daarbij weerspiegelt haar muziek de emotionele curve van de tekst (die afwezig is) zonder daarbij rechtstreeks naar het origineel te verwijzen en ook zonder er muzikaal uit te citeren. Het leverde een werk op dat op een eigenzinnige manier tegelijk heel concreet naar de bron verwijst en toch ook heel abstract blijft.

In vergelijking met Cruel Sister, gaat Julia Wolfe in Steel Hammer veel specifieker te werk. Ook hier is de bron een traditional, maar deze keer dichter bij huis: de ballade over John Henry. Volgens de legende was John Henry, de held uit de ballade, een arbeider uit de tweede helft van de 19de eeuw die bij de aanleg van de spoorweg de taak had met zijn massieve voorhamer ('steel hammer') gaten in rotsen te slaan om dynamiet aan te brengen. Henry werd berucht omdat hij in een wedstrijd de competitie aanging met een door stoom aangedreven pneumatische hamer en die wedstrijd nog won ook (in de geromantiseerde versie van de ballade bekoopt hij dat dan wel vaak met zijn eigen leven). Als volksheld is John Henry in de populaire Amerikaanse cultuur uitgegroeid tot een symbool van doorzettingsvermogen en kracht, maar ook van menselijke triomf over de machine. Zijn legende is gerecupereerd door allerlei ideologieën over werkethos, tegen industrialisering en bovendien hangt er ook een dubbelzinnig raciaal kantje aan: de historische John Henry (voor zover die al heeft bestaan) was naar alle waarschijnlijkheid een Afro-Amerikaanse dwangarbeider.

Van de ballade van John Henry zijn talloze varianten overgeleverd (minstens 200) en bovendien is de figuur John Henry de populaire legenden ook in allerlei andere vormen ingegaan: in poëzie, toneelstukken, romans en vermits hij een Amerikaans cultureel icoon is, zijn de zijdelingse verwijzingen naar hem nog talrijker. Met het John Henry-onderwerp had Julia Wolfe dus een heel complex en veelzijdig onderwerp in handen. Haar 70 minuten lange compositie voor de drie zangeressen van Trio Mediaeval en Bang on a Can All- Stars exploreert al die facetten, maar meer nog dan zich te concentreren op de John Henry-mythe, duikt Julia Wolfe in de culturele context waaruit deze legenden zijn ontstaan. Haar uitgangspunt bestaat uit de muzikale tradities van de Appalachen - de bergstreek die zich over het Oosten van de Verenigde Staten uitstrekt. De instrumentenkeuze ( dulcimers , banjo en - hoe kan het anders? - stalen hamers) brengt de kleur van die muziek dichtbij. De veelzijdige manier waarop zij de muzikanten van Bang on a Can laat spelen - een passage drijft op het geluid van tapdansschoenen (gespeeld door de ultra-veelzijdige gitarist Mark Stewart) voegt een theatrale dimensie toe, wat dit werk ondanks de concertcontext meteen een muziektheaterachtige opzet verleent. De fantasie waarmee Wolfe muzikale elementen uit de Appalachiaanse tradities in haar muziek verwerkt, ze weghaalt uit hun folkloristische keurslijf en omsmeedt tot elementen in haar eigen herkenbare muziektaal, vormt ongetwijfeld de kern van Steel Hammer .

Bang on a Can All-Stars : Brian Eno / Music for Airports - do 9/05
Ook in het laatavondconcert is er sprake van de vermenging van invloeden, maar ditmaal op een heel andere manier. Poplegende Brian Eno (keyboardist bij Roxy Music, cult- soloartiest en veelgevraagd producer van de allergrootsten) maakte in 1978 de LP Ambient 1: Music for Airports . Het genre waarvan dit de blauwdruk was - ambient - moest in Eno's woorden muziek opleveren 'as interesting as it is ignorable', kortom, de ideale muziek om in een luchthaventerminal te spelen: geen irritante muzak, maar boeiende muziek, die zich echter niet opdringt aan de luisteraar. Een auditief klimaat waar je oren in kunnen ronddwalen. De Bang on a Can-componisten bewerkten de rijke sonore tapijten die vooral bestonden uit synthesizerklanken die met tape-loops van uiteenlopende lengte steeds nieuwe patronen maken, voor livemuzikanten. Elk van de componisten (Michael Gordon, David Lang, Julia Wolfe en Evan Ziporyn) nam één deel van Eno's werk onder handen, en vertaalde de ambient klanktapijten naar de rijke akoestische sound van de Bang on a Can All-Stars.

Tijd en plaats van het gebeuren :

Bang on a Can All-Stars : David Lang, Michael Gordon, Louis Andriessen, Steve Reich
Dinsdag 7 mei 2013 om 21.00 u

Meer info : www.concertgebouw.be en www.bangonacan.org
-----------------------------
Bang on a Can All-Stars & Trio Mediaeval : Julia Wolfe, Steel Hammer
Donderdag 9 mei 2013 om 20.00 u
(Inleiding door Maarten Beirens om 19.15 u )
Latenightconcert Bang on a Can All-Stars : Brian Eno / Music for Airports
Donderdag 9 mei 2013 om 22.00 u
Concertgebouw Brugge

't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be, www.bangonacan.org en www.triomediaeval.no

Bron : tekst Maarten Beirens voor het Concertgebouw, mei 2013

Extra :
David Lang : www.bangonacan.org, www.schirmer.com, en.wikipedia.org en youtube
Michael Gordon : michaelgordonmusic.com, bangonacan.org en en.wikipedia.org
Julia Wolfe : www.juliawolfemusic.com, www.schirmer.com en youtube
Louis Andriessen op www.muziekencyclopedie.nl, www.boosey.com en youtube
Louis Andriessen (1939-) Beeldenstormer op www.musicalifeiten.nl
Steve Reich op www.stevereich.com, en.wikipedia.org, www.boosey.com en youtube
Steve Reich (1936 - ) : Groot minimalist op www.musicalifeiten.nl

Beluister alvast Michael Gordons 'For Madeline'

12:40 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.