13/12/2012

Driedaags minifestival rond John Cage in deSingel

John Cage In 2012 zou de Amerikaanse vernieuwer John Cage honderd jaar geworden zijn, ware het niet dat hij twintig jaar geleden overleed. Reden genoeg voor het Koninklijk Conservatorium Antwerpen om een driedaags minifestival te organiseren rond de avant-gardist. De bedoeling is hem niet enkel als componist te vieren, maar ook de literaire, spirituele en dansante Cage aan bod te laten komen. Op de eerste dag vinden er verschillende lezingen en masterclasses plaats die het belang van John Cage langs diverse invalshoeken belichten. De tweede dag is gewijd aan de invloed van Henri David Thoreau op John Cage en zijn oeuvre. Tijdens het slotconcert op donderdag steekt het HERMESensemble de handen in mekaar met de slagwerkers van het conservatorium en met spreker Tom Hannes. De John Cage Driedaagse vormt het resultaat van een onderzoeksproject van de Werkgroep Hedendaagse en Actuele Muziek (WHAM) van het Koninklijk Conservatorium Antwerpen van de Artesis Hogeschool.

  • Dinsdag 18 december 2012
    - 13.15 u - 13.50 u : Middagconcert
    John Cage, Variations (1958-1978)
    Studenten Muziek Koninklijk Conservatorium Antwerpen
    Variations is een reeks werken die John Cage componeerde tussen 1958 en 1967, er zijn in totaal acht versies. Sommige Variations zijn schoolvoorbeelden van "toevalsmuziek", andere zijn eerder "happenings" (uitgevoerd volgens een vaste score). Variations II kwam tot stand in 1961 en werd geconcipieerd "for any number of players and any sound producing means". De score bestaat uit elf transparante pagina's: zes lijnen en vijf punten. Door het maken van verbindingen tussen de lijnen en punten komt de "partituur" tot stand.
    Voor deze versie presenteren de uitvoerders twee 'lezingen' van de elf transparanten van Variations II. De eerste lezing wordt uitgevoerd op conventionele, de tweede op niet-conventionele instrumenten. De tijdsduur van elke 'lezing' werd vooraf bepaald op twintig minuten. Elke andere beslissing, van welke muzikale aard ook, werd genomen op basis van de transparanten: elke vraag werd zodanig geformuleerd dat ze kon beantwoord worden door het meten van de afstand tussen een punt en een lijn op de transparanten. Nadat alle vragen beantwoord waren, kwam de definitieve partituur tot stand. Elke uitvoerder speelt zijn eigen 'lezing', volledig onafhankelijk van de andere spelers.

    - 14.00 u - 14.45 u : Lezing Johan Pas : 'The noise of silence. De invloed van John Cage op de beeldende kunst'
    De impact van Cages composities en essays op de beeldende kunst van de jaren 460 is enorm. Radicale stromingen als happening, fluxus, popart, minimal art en conceptuele kunst echoën zijn ideeën. De titel "The Noise of Silence" verwijst naar  het feit dat Cages invloed met de nodige 'ruis' gepaard gaat. Aan de hand van kunstwerken en documenten onderzoeken we zowel Cages impact op beeldende kunstenaars als de onderlinge interacties tussen experimentele muziek en innovatieve beeldende kunst in de jaren ‘60.

    Johan Pas is kunsthistoricus en verbonden aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen (Artesis Hogeschool). Hij doceert, maakt tentoonstellingen en schrijft over hedendaagse kunst. Zijn onderzoek spitst zich toe op de neo-avant-gardes van de jaren ‘60 en ‘70 en de rol van gedrukte publicaties in hun artistieke praktijk.  Zijn meest recente publicatie is  Neonlicht. Paul De Vree & de neo-avant-garde (AsaMer, 2012).

    - 14.45 u - 15.30 u : Lezing Tom Hannes : 'Permission granted, but not to do whatever you want'. De zenbronnen van Cage
    Weinig figuren zijn van zo'n invloed geweest op de hedendaagse kunst als John Cage. En weinig figuren zijn zo van invloed geweest op John Cage als Daisetz Suzuki, de onorthodoxe Japanse professor Zenboeddhisme die eind de jaren 40 een roemruchte lezingenreeks gaf op Columbia University. Cage absorbeerde Suzukis zen en vond er antwoorden voor een hele reeks knopen waarmee hij worstelde: zijn eigen persoonlijke depressie, zijn artistieke worsteling over het raison d'être van muziek in de moderne wereld, en een rode draad om zich in de verwarring en de druk van het moderne leven staande te houden. Het is nauwelijks overdreven om te stellen dat sinds de late jaren ‘40 Cage componeren, uitvoeren èn luisteren steeds in het kader zag van precies datgene wat klassieke zenboeddhisten op hun meditatiekussen doen: een hernieuwd contact vinden met de wereld zoals hij is, door ons gewaarzijn te openen en het uit de klem van onze gewoonte-oordelen te bevrijden. Niet om tot nieuwe filosofische of esthetische absoluutheden te komen, maar er ons net blijmoedig van los te weken. De grote paradox is dat dit een onophoudelijke discipline vereist. You have to be serious in order for the comedy to be taken seriously.
    We bekijken de klassieke zen zoals die ontstond in China en Japan, de (verwesterde romantische) visie erop die Suzuki predikte en de originele en vruchtbare manier waarop Cage die visie verwerkte. Ten slotte onderzoeken we kort wat Cages zen te bieden heeft in een omgeving als de onze die ondertussen bol staat van Mindfulnesscursussen, en zen-muziek-opnames.

    Tom Hannes (1970) studeerde in 1992 de KUL af als Germanist met het proefschrift At Maturing Daily Glaoryaims, a poethics of John Cage. Hij organiseerde opgemerkte Cage-performances zoals Empty Words (Stuk 1993), The First Meeting of the Satie Society (Monty 1997, i.s.m. Ictus Ensemble), Chauncecleer, a medieval Circus on the Canterbury Tales (Toneelhuis 2000, I.s.m. Ward Weis en Zefiro Torna) en werkte samen met HERMESensemble aan Overpopulation and Art en The city wears a Slouch Hat. Hij werkt nu aan een Cage-meets-Orlando-Lasso-voorstelling voor Mons 2015. Sinds 1996 is hij een geëngageerd lid van de Europese zenwereld en schreef enkele boeken over het zenboeddhisme in onze tijd en cultuur: Zen of het konijn in ons brein (2008), Let's get mythical (2010), De vijf gezichten van angst (2012). In voorbeiding: De Boeddha van de badkamer (over Marcel Duchamp, 2013).

    - 16.00 u - 18.00 u : Masterclass Luk Vaes
    Prepared piano & extended piano techniques
    Na jarenlange ervaringen met het prepareren van piano's - op alle niveau's in onderwijs en concert praktijk, in samenwerkingen met vele componisten, in twee continenten - geeft Luk Vaes de opgebouwde kennis door. In het belang van het goed beheer van het instrument, van goede relaties met pianostemmers en -eigenaars, en uit liefde voor de geprepareerde-piano muziek, behandelt Luk Vaes in workshop vorm wat het betekent om een goed geprepareerde pianist te zijn.

    Luk Vaes studeerde piano bij onder andere Claude Coppens, Aloys Kontarsky en Yvar Mikhashoff, won eerste prijzen in verscheidene internationale wedstrijden en concerteerde met musici zoals Uri Caine en Thomas Quasthoff in de meest gerenommeerde festivals in Europa en de VS. Zijn opnames van pianowerken van Mauricio Kagel (Winter & Winter) wonnen negen internationale prijzen. In 2009 promoveerde hij tot Doctor in de Kunsten aan de Universiteit Leiden met een proefschrift over het oneigenlijke gebruik van de piano. Op dit ogenblik is hij als docent en artistiek onderzoeker verbonden aan het Koninklijk Conservatorium van Den Haag en het Orpheus Instituut (Gent). Hij coördineert ook de doctoraatsopleiding voor musici docARTES.

    - 19.00 u - 19.30 u : Performance John Cage, Four-Six (1992)
    Studenten Dans conservatorium & HERMESensemble
    Four6 (1992) is één van de laatste werken die John Cage componeerde, en behoort tot de zogeheten "number pieces", een reeks hyperabstracte werken voor uiteenlopende bezettingen -van solo's tot orkestzettingen- waar Cage zich in zijn laatste jaren na 1987 bijna uitsluitend op toelegde.
    Over deze reeks merkte de componist op tijdens een lezing in 1989 "in elk van deze stukken beoog ik iets dat ik nog niet gevonden heb. Mijn lievelingsmuziek is dewelke ik nog niet gehoord heb. Ik hoor de muziek niet die ik schrijf. Ik schrijf om die muziek te kunnen beluisteren die ik nog niet heb gehoord".
    In de notatie van Four6 gebruikt Cage "time brackets" die een tijdspanne afbakenen waarin een bepaalde klank geproduceerd dient te worden, zonder een vast tijdstip voorop te stellen. De uitvoerder beslist soeverein. Hierdoor wordt een uitvoeringspraktische flexibiliteit ingebouwd waardoor elke uitvoering anders is. De muziek richt zich, zoals Cage in dezelfde lezing uitlegt, tot "mensen die aandacht hebben voor de pure trilling van een klank, die niet op zoek zijn naar een ideale uitvoering, maar zich elke keer opnieuw geconcentreerd richten op wat er die keer gebeurt. Een muziek die de luisteraar meeneemt naar het moment waarop hij is".  
    Tijdens het exact 30 minuten durende werk worden er ongeveer 500 "sounds" gebracht. Dit zijn echter niet de enige klanken die een rol spelen tijdens de uitvoering: buiten weerklinken voetstappen, is er ruis van een autoweg, misschien een onweer, een sirene van een ambulance, het kletteren van glazen in de bar… Stilte in akoestische zin bestaat voor Cage immers niet: "het is een bewustzijnsverandering, een transformatie. Mijn werk wordt een verkenning van het toevallige, het onbedoelde".
    Het materiaal van Four6 vermeldt: "For any way of producing sounds (vocalization, singing, playing of an instrument or instruments, electronics, etc.)". De vier uitvoerders krijgen de opracht: "Choose twelve different sounds with fixed characteristics (aplitude, overtone structure etc.). Play within the flexible time brackets given". Het is evident om dit gegeven in een muzikale context te plaatsen, maar heel goed mogelijk om ruimer te denken. De laatstejaarsstudenten van de Dansafdeling van het Koninklijk Conservatorium bestudeerden de partituur, en vormden duo's met twee musici, om zo op een unieke manier het testament van Cage te benaderen.

    - 20.00 u - 20.50 u : Concert Luk Vaes
    John Cage: Sonatas & Interludes for prepared piano (1946-1948)

    Onder deze noemer bundelde John Cage een serie van twintig werken voor geprepareerde piano die hij in de periode 1946-1948 had geschreven, kort nadat hij kennis gemaakt had met Indische filosofie en de leer van kunsthistoricus Ananda K. Coomaraswamy. De cyclus bestaat uit zestien sonates en vier interludia gecomponeerd in een vrijere vorm. Het doel van de compositie is de acht permanente emoties van de Indische Rasa-traditie uit te drukken (liefde, vrolijkheid, razernij, medeleven, afkeer, angst, moed, verwondering).
    Begin jaren '40 doorging John Cage een ernstige persoonlijke en artistieke crisis. Zijn werken werden nauwelijks geaccepteerd door het publiek, en hij raakte teleurgesteld in de idee van kunst als manier om te communiceren. Begin 1946 ontmoette hij echter de Indische musicus Gita Sarabhai die in de Verenigde Staten de westerse muziek kwam bestuderen. Zij introduceerde Cage in de Indische filosofie en muzikale opvattingen, en leerde hem dat het doel van muziek in Indië was "de geest te verstillen en tot rust te brengen, en hem zo ontvankelijk te maken voor goddelijke beïnvloeding". Op deze manier zou Cage muziek en muziek schrijven sindsdien gaan benaderen.

    De Sonatas & Interludes vormen het hoogtepunt uit Cage's oeuvre voor solo geprepareerde piano. Door de unieke omvang van deze avondvullende set is de reeks benodigde preparaties meteen ook de omvangrijkste van alle solo werken. Het overgrote deel van de intussen reeds meer dan een halve eeuw oude historische materialen zijn tegenwoordig echter niet meer te vinden. Aangezien elk stuk nochtans door materiaalsoort, gewicht en grootte, een geheel eigen invloed heeft op de pianoklank, is een historisch geïnformeerde aanpak van belang voor het op prijs stellen van dit meesterwerk. Na een lange zoektocht vond Luk Vaes op de zolder van een Amerikaanse kunstenaar een oude doos met originele preparaten, nog samengesteld door Cage zelf. Na minutieuze metingen, kunnen nu passende vervangstukken gezocht, gevonden en toegepast worden. Voor het eerst in België voert Luk Vaes de Sonatas & Interludes op deze manier uit.

    - 21.00 u - 21.30 u : Performance John Cage, Four-Six (1992)
    Studenten Dans conservatorium & HERMESensemble
  • Woensdag 19 december 2012
    - 19.00 u - 19.30 u : Performance John Cage, Four-Six (1992)
    Studenten Dans conservatorium & HERMESensemble

    - 20.00 u - 20.50 u : Lecture concert Erwin Jans : 'On the Duty of Civil Disobedience', Cage & Thoreau
    Koor conservatorium olv. Luc Anthonis en Geert Hendrix

    In 1985 "componeerde" John Cage de muzikale installatie "Essay". Hij herschreef hiervoor het essay "On the Duty of Civil Disobedience" van de Amerikaanse transcendentalist Henry David Thoreau  uit 1849 volgens het door hem vaak toegepaste mesostic-systeem. Een "mesostic" is een gedicht of tekst waarbij de zinnen zo geschikt worden in de bladspiegel dat er verticaal een nieuwe zin ontstaat. De zin die zo werd bekomen luidt "MESSE DES PAUVRES". Dit verwijst naar een werk voor koor en orgel uit 1895 van de Franse componist Erik Satie die sterk werd bewonderd door Cage. De componist herschreef Thoreau's essay in achttien versies. De eerste versie redelijk lang, alle volgende versies steeds korter. Vervolgens nam hij lezingen van alle achttien versie op, en rekte de duurtijd van elk van de achttien stemmen elektronisch uit zodat alle lezingen even lang zouden duren als de eerste versie. Hierdoor werd een geluidsinstallatie van een twintigtal minuten gecreëerd voor elektronische tape.

    Dit gegeven vormt het uitgangspunt voor een lecture concert, waarbij dramaturg Erwin Jans op zoek gaat naar de banden tussen John Cage en de anarchistische literatuur en beweging in de twintigste eeuw, de politieke Cage.

    Erwin Jans (Hasselt, 1963) studeerde Germaanse Filologie en Theaterwetenschap aan de KULeuven. Hij werkte als dramaturg in Brussel (KVS) en Rotterdam (ro theater). Op dit ogenblik is hij dramaturg bij Toneelhuis (Antwerpen). Hij doceert over theater en drama aan de KULeuven en aan de Artesis Hogeschool Antwerpen (Koninklijk Conservatorium). Hij was redacteur van het tijdschrift freespace Nieuwzuid. Hij publiceert over theater, literatuur en cultuur in onder andere Eutopia, Etcetera, Recto:Verso, nY. Hij schreef monografieën over Wim Vandekeybus, Franz Marijnen, Arne Sierens en Dora Van der Groen. In 2006 verscheen zijn essay Interculturele Intoxicaties. Over kunst, cultuur en verschil (Epo). Samen met Dirk van Bastelaere en Patrick Peeters maakte hij de poëziebloemlezing Hotel New Flandres. Zestig jaar Vlaamse poëzie 1945-2005 (2008). Samen met filosoof Eric Clemens schreef hij Democratie onder vragen (2010).

    - 21.00 u - 21.30 u : Performance John Cage, Four-Six (1992)
    Studenten Dans conservatorium & HERMESensemble
  • Donderdag 20 december 2012
    - 19.00 u - 19.30 u : Performance John Cage, Four-Six (1992)
    Studenten Dans conservatorium & HERMESensemble

    - 20.00 u - 21.20 u : Concert
    John Cage, William Russel, Lou Harrisson: Credo in US
    Kenneth Patchen/John Cage: The City wears a Slouch Hat (1942)

    Studenten Percussie conservatorium, Tom Hannes & HERMESensemble olv. Vykintas Baltakas
    Een van de belangrijkste innovaties in de muziek van de twintigste-eeuwse klassieke avant-garde is de fenomenale uitbreiding van enerzijds het slagwerkinstrumentarium, anderzijds de uiteenlopende gebruiken van deze instrumenten. Kort door de bocht gesteld luidde de introductie van de Indonesische gamelaninstrumenten door Claude Debussy op de Parijse wereldtentoonstelling van 1889 het begin in van alle vernieuwingen in de muziek van vorige eeuw, en de meeste Europese avant-gardecomponisten zijn in hun experimenten en in de zoektocht naar muzikale alternatieven steevast vertrokken van de mogelijkheden van het slagwerk, denk maar aan Karlheinz Stockhausen, Iannis Xenakis, en Edgar Varèse. In Europa leefde de functionele overtuiging dat om muziek te vernieuwen teruggegrepen diende te worden naar een soort oerinstrumentarium, het slagwerk dus. Naast de introductie van allerlei exotische instrumenten (gongs, bongo's, conga's etc.) ging men daarvoor ook zoek naar instrumenten uit het eigen verleden, bijvoorbeeld de herontdekking van de krotales, in oorsprong een Grieks slagwerkinstrument.

    Ook de Amerikaanse muziekvernieuwers vonden hun eerste inspiratie in de Oosterse percussie: Lou Harrison (1917-2003) was net als Debussy betoverd door de gamelans en schreef er verschillende werken voor. Tribute to Charon werd bedacht in de jaren dertig maar pas afgewerkt in 1982, en presenteert een uitgebreide selectie percussieve exotica als schildpadschilden, diverse gongs en Chinees slagwerk. Harisson had net als John Cage compositie gestudeerd bij Arnold Schoenberg, en het percussie-ensemble van Cage voerde zijn werk ook geregeld uit. Ook Cages Credo in US (1942) en het uitbundige hoorspel The City wears a Slouch Hat (1942,op tekst van Kenneth Patchen) vraagt om een bonte verzameling slagwerk zoals gedempte gongs, tom-toms en blikken dozen, terwijl tegelijk prototypes van de "sound samples" worden geïntroduceerd (radio & fonoplaten). William "Bill" Russell (1905-1992) was goed bevriend met John Cage, en legde in zijn oeuvre eveneens de klemtoon op percussie. Daarnaast was Russell ook actief in de jazzscène van New Orleans, en werd zijn werk hierdoor sterk beïnvloed. Zijn Three Dance Movements (1933) werden ook geschreven voor de slagwerkgroep van Cage, en vergen eveneens een bevreemdend alternatief instrumentarium.

  • Doorlopend in de Hal Witte zaal
    According to Cage - interactieve iInstallatie van Teun De Lange
    De installatie According to Cage is een eerbetoon aan de prachtige intuïtieve muziek(notatie) die John Cage ontwikkelde voor Aria (1958), maar het is tegelijk ook een vernieuwende interactieve muziekapplicatie. Wie zingt, fluit of een instrument bespeelt zal merken dat de applicatie automatisch samples opneemt en in drie 'stemmen' afspeelt/weergeeft als bas/rood, tenor/geel of sopraan/blauw. Bij het interactieve gebruik is deze muzieknotatie niet alleen esthetisch interessant, maar ook 'gewoon' een efficiënte weergave van het muzikale proces. De muzieknotatie van Cage werkt bij vrije improvisatie - zo blijkt - beter dan meer traditionele systemen.
    De technische basis van de installatie is de Jazzperiments-applicatie, die is ontwikkeld in open source Java op basis van de beroemde Gervill JavaSound-bibliotheek (ook onderdeel van Android).  In de Jazzperiments-applicatie wordt alle technische informatie (bijvoorbeeld in Hz of dB) vertaald naar muzikale informatie (bijvoorbeeld noten, intervallen of akkoorden). De harmonie van de interactie kan worden bepaald op basis van een grote variatie aan toonladders. Ook vanuit een muzikaal in plaats van technologisch perspectief  is er dus veel te ontdekken, te beleven en te experimenteren.
    www.jazzperiments.com/cage

Tijd en plaats van het gebeuren :

John Cage Driedaagse
Van dinsdag 18 t.e.m. donderdag 20 december 2012
deSingel - Antwerpen

Desguinlei 25
2018 Antwerpen

Meer info : www.desingel.be, www.artesis.be/conservatorium en hermesensemble.be

Extra :
John Cage : www.johncage.info en youtube
John Cage at Seventy: An Interview, Stephen Montague (1985) op UbuWeb Papers
John Cage Online : links compiled by Josh Ronsen
John Cage (1912 - 1992) : Goeroe of charlatan ?, Jan De Kruijff op www.musicalifeiten.nl
Larry Polansky op www.dartmouth.edu en youtube

Elders op Oorgetuige :
Flirten met Saint John : Ictus verrast met ongewoon concert van John Cage, 21/09/2012

14:09 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.