15/11/2012

Hongaarse minimal music met GrauSchumacher Pianoduo in Brugge

GrauSchumacher PianoDuo Het middendeel van György Ligeti's Drei Stücke für zwei Klaviere heet voluit 'Selbstporträt mit Reich und Riley (und Chopin ist auch dabei)'. Tijdens een reis naar Californië in 1972 hoorde de Hongaarse componist voor het eerst de muziek van de minimalisten Steve Reich en Terry Riley. Tot zijn grote vreugde ontdekte Ligeti dat de twee Amerikanen en hijzelf los van elkaar gelijkaardige muzikale ideeën ontwikkeld hadden, op hetzelfde moment, maar in geografisch ver van elkaar verwijderde plaatsen. Het 'zelfportret' legt de link bloot tussen het Amerikaanse minimalisme, met zijn eindeloos herhaalde en subtiel verschuivende muzikale cellen, en Ligeti's zogenaamde micropolyfonie. Dat in Ligeti's muziek niet alleen Reich, Riley (en Chopin) 'dabei' zijn, maar ook Bartók, bewijst dit concert van het GrauSchumacher Pianoduo. De twee pianisten maakten twee seizoenen geleden indruk in Brugge met een ronduit perfecte uitvoering van Stockhausens Mantra.

Wanneer György Ligeti zijn drieluik voor twee piano's componeerde, was hij zeer geïnteresseerd in het werken met een vlechtwerk van kleine, overlappende patronen. Wanneer hij de muziek van Terry Riley en Steve Reich leerde kennen realiseerde hij zich dat die Amerikaanse componisten op een andere manier (er is weinig kans dat een luisteraar de werken van Ligeti met die van Reich of Riley zou verwarren) heel gelijkaardige ideeën en compositietechieken gebruikten. Daarom kreeg het middendeel van dit drieluik de titel 'Selbstportrait mit Reich und Riley (Chopin ist auch dabei)', als "hommage aan de muzikale geestesverwantschap" (zoals Ligeti het zelf formuleert) met zijn twee Amerikaanse collega's . De andere delen heten respectievelijk 'Monument' en 'In zart fliessender Bewegung'. Ligeti zelf klaagt er trouwens over dat de titels van dit drieluik worden afgekort wat hem tot een zeker cultuurpessimisme verleidt: "Vandaag hebben we de wereld van de computer en worden we geconfronteerd met de onnadenkendheid van het individu dat alle verantwoordelijkheid overlaat aan een geautomatiseerde, bureaucratische gemeenschap. Het gevolg is dat in bijna alle concertprogramma's de titel is opgeslokt door de machines en er (omdat het veel te uitgebreid is voor de snel voortschrijdende informatiemaatschappij) verminkt uitkomt als 'Zelfportret', zodat de betekenis van de titel verloren is gegaan. Net dat ene woord is overgebleven, een woord dat echter niets meer te maken heeft met het karakter van het stuk."

Dat het karakter van het stuk nauw aansluit bij minimal music is niet enkel in het middendeel, dat uit overlappende repetitieve motiefjes bestaat, maar ook in de twee hoekdelen duidelijk te horen. 'Monument' is ontworpen als een statische architecturale constructie waarbinnen een vlechtwerk van motieven zich in zes lagen verstrengelt. 'In Zart fliessender Bewegung' is daar de veel dynamischere tegenhanger van en is technisch gesproken opgebouwd als een ingewikkelde spiegelcanon. (*)

Van 'Kosmos', waarmee Peter Eötvös in 1961 als jonge componist doorbrak, krijgen we in Brussel een recente versie voor twee piano's te horen. Peter Eötvös : " 'Kosmos' was een eerste poging om mijn vleugels uit te slaan. Het was een beknopt pianostuk waarin ik mijn fascinatie kwijt kon voor de zeer kernachtige stijl van Anton Webern en voor de elektronische muziek. Die fascinatie voor elektronica, voor het gevoel over grenzeloze muzikale mogelijkheden te beschikken, is altijd gebleven. In 'Kosmos' koppelde ik dat aan de sterrenkunde. Het heelal was immers al even eindeloos en fascinerend. Zo begint mijn stuk met een muzikale oerknal - de bigbangtheorie was toen nog maar pas bekend geworden. Ik trok ook allerlei parallellen met astronomische begrippen. Toen ik 'Kosmos' herwerkte, heb ik een tweede piano toegevoegd. Die speelt ongeveer hetzelfde als de eerste, maar dan in een flexibel tempo, als een onvoorspelbare echo. Het geeft aan het stuk een gevoel van uitdijende ruimte, wat heel mooi werkt." (**)

'Piano Phase' van Steve Reich is hét schoolvoorbeeld van minimal in zijn meest strikte vorm. Reich maakt in dit stuk voor het eerst gebruik van tapeloops voor verschuivende patronen in een live uit te voeren werk. In het San Francisco Tape Music Center legde Reich de basis voor zijn vroege 'minimale' composities. Daar componeerde hij tape-stukken als 'It's Gonna Rain' (1965) en 'Come Out' (1966). waarvoor loops van een identiek tekstfragment werden afgespeeld op meerdere bandrecorders. Het muzikaal vernuft zit hem in een klein verschil in afspeelsnelheid. Bijgevolg beginnen de fragrnenten ten opzichte van elkaar te verschuiven en vormen zo steeds andere ritmische patronen. Voor zijn vroege instrumentale werken destilleerde Reich uit dat mechanische proces een componeertechniek die hij 'phaseshifting' doopte. Ook 'Piano Phase' (1967) is gebaseerd op die werkwijze. Uitgangspunt vormt de constante herhaling van een eenvoudig motief. Aanvankelijk speelt de pianist de melodie synchroon met een bandopname, maar door kleine tempo-fluctuaties begint het motief over zichzelf heen te buitelen. Uiterst minimalistisch materiaal groeit op die manier uit tot een betoverende klankcaleidoscoop van ritmische en melodische moirée-effecten. (***)

Programma :

  • Béla Bartók (1881-1945), Sieben Stücke aus 'Mikrokosmos', BB105
  • György Kurtág (1926), Játékok IV
  • György Ligeti (1923-2006), Sonatina - Drei Stücke für zwei Klaviere
  • Peter Eötvös (1944), Kosmos
  • Steve Reich (1936), Piano Phase

Tijd en plaats van het gebeuren :

GrauSchumacher Pianoduo : Bartók, Kurtág, Ligeti, Eötvös, Reich
Vrijdag 23 november 2012 om 20.00 u
(Inleiding door Jan Christiaens om 19.15 u)
Concertgebouw - Brugge
't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be en www.grau-schumacher.de

Bronnen :
(*) Componist van de kosmos. Interview met Peter Eötvös, Maarten Beirens in De Standaard, 22/03/2011
(**) Tekst Maarten Beirens voor programmaboekje deSingel, mei 2005
(***) Tekst Joep Christenhusz voor programmaboekje deSingel, januari 2011

Extra :
György Kurtág op www.boosey.com en youtube
The Mind is a Free Creature. The music of György Kurtág , Rachel Beckles Willson op www.ce-review.org, 24/03/2000
György Ligeti : www.schott-musik.de en youtube
Györgi Ligeti (1923 - 2006): emotioneel scepticus, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl, juni 2006
Peter Eötvös : www.eotvospeter.com, brahms.ircam.fr, en.wikipedia.org en youtube
Steve Reich op www.stevereich.com, en.wikipedia.org, www.boosey.com en youtube
Steve Reich (1936 - ) : Groot minimalist op www.musicalifeiten.nl

Elders op Oorgetuige :
Verbluffende alliantie tussen moderne muziek en visuele kunst met GrauSchumacher Piano Duo in Flagey, 2/09/2012

Beluister alvast György Ligeti's Drei Stücke für zwei Klaviere : Monument - Selbstportrait - Bewegung



en dit fragment uit Steve Reich's Piano Phase

22:16 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.