06/11/2012

Met het Brussels Philharmonic & Arne Deforce op ontdekkingsreis in het unieke universum van Xenakis

Iannis Xenakis Op 8 november mag de concertganger in het Concertgebouw in Brugge tussen het orkest Brussels Philharmonic plaatsnemen voor een zinderende muzikale ervaring. Het orkestwerk Nomos Gamma van architect-componist Iannis Xenakis vraagt om een specifieke orkestopstelling waarbij het publiek tussen de musici terechtkomt en zo zelf de muzikale architectuur van het werk fysiek kan waarnemen. Ook de krachtige muziek van Wagner wordt in dezelfde omstandigheden gebracht: een zowel ontroerende als overweldigende ervaring!

In de jaren 1950 was de jonge Griek Iannis Xenakis (1922-2001) een beloftevolle architect. Samen met Le Corbusier ontwierp hij het futuristische Philips-paviljoen voor de wereldtentoonstelling van '58 in Brussel. Daarnaast mag hij met recht en rede een van de grootste en meest innovatieve componisten in de recente westerse geschiedenis genoemd worden. Zijn composities vertonen vaak opvallend veel gelijkenissen met de gebouwen die hij tekende. De ruimtelijke lijnen van zijn betonnen constructies werden onder de vorm van klankopeenvolgingen als het ware vloeibaar in de tijd. Als het publiek mag plaatsnemen tussen de orkestmusici wordt dat architecturale aspect wel heel concreet. Xenakis' muzikale gebouwen omgeven de luisteraars, klanklijnen en -zuilen omringen hen, geluiden bewegen door de ruimte in alle richtingen.

In Nomos Alpha (1966) begeeft Xenakis zich op het terrein van de wiskundige groepentheorie, die hij loslaat op acht klinkende basisstructuren die op zich gemakkelijk door de luisteraar als 'muzikale eenheid' herkend kunnen worden - Gestalten zouden ze in de psychologie genoemd worden, klankgedaantes. Glissandobewegingen of 'glijdende klanken' zoals in Metastasis (en 'gestold' in het Philipspaviljoen …) bijvoorbeeld, of 'een atoom voorgesteld op een cello door de interferenties van een quasi-unisono' (dixit Xenakis). Een heel kenmerkende Gestalt, deze laatste: de cellist bespeelt twee snaren gelijk en laat vrijwel dezelfde toonhoogte weerklinken; 'vrijwel', want de ene is een fractie hoger dan de andere. Het resultaat is een klank die door interferentie lijkt te vibreren, te pulseren, te trillen als een atoom - klinkende chemie, met een fantastische, haast fysieke uitwerking op de meedeinende luisteraar. Nomos Alpha bestaat uit metamorfoses van de acht basisvormen. Naast sturingsprocessen uit de groepentheorie gebruikt Xenakis trouwens de vierentwintig rotaties van een kubus als model voor transformaties van het muzikale materiaal.

Xenakis' klankmassa's gaan in Nomos Gamma (1968) een nog diepere verbinding aan met de eigenheden van architectuur. De muziek wordt letterlijk driedimensionaal als de orkestmuzikanten een plaats innemen tussen de luisteraars. De territoria van podium en zaal worden opengebroken, klanken komen van alle kanten en bewegen door de ruimte. Glijdende strijkersklanken worden doorheen het publiek geweven, drumroffels daveren als een vortex tussen de luisteraars. De klankstructuren gaan niet meer enkel 'imaginaire' connecties aan met bouwwerken en volumes, hun verschijningsvorm omspant en overwelft de luisteraars nu ook reëel ruimtelijk. De vaak vrij agressieve klankuitbarstingen, de slagwerktornado's, refereren daarbij ook aan de auditieve wereld die de componist tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Griekse verzet had leren kennen - kogels en granaatontploffingen, waarvan één hem een deel van zijn gezicht kostte. Als er een massa kogels tegelijk wordt afgevuurd, ontstaat er een gedaver, een gedreun, een statistische massa waarin de aparte knallen vrijwel niet meer waar te nemen zijn. Die sensaties bepaalden Xenakis' esthetica evenzeer en verklankten zich met zijn passie voor natuuren bouwkunde.

Xenakis liet algebra, geometrie en de bewegingspatronen van gasdeeltjes in een gesloten container weerklinken. Maar ondanks het feit dat hij 'emotie' uitschakelt bij het construeren van zijn klankstructuren, heeft zijn hoogst energetische muziek een heftige impact op de luisteraar, vaak ademstokkend door zintuiglijke overprikkeling. Muziek tussen wiskundig formalisme en oeremotie.

Programma :

  • Iannis Xenakis (1922-2001), Nomos Alpha (1965) - Nomos Gamma (1967)
  • Richard Wagner (1813-1883), Prelude und Liebestod uit Tristan und Isolde (1857-1859)
  • Mark Kidel (1947), Something Rich and Strange: The Life and Music of Iannis Xenakis (1991)(film)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Brussels Philharmonic & Arne Deforce : Wagner, Xenakis
Donderdag 8 november 2012 om 20.00 u
( Inleiding door Maarten Quanten om 19.15 u )
Concertgebouw - Brugge
't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be, www.brusselsphilharmonic.be en www.arnedeforce.be

Bron : tekst Maarten Quanten voor het Concertgebouw

Extra :
Iannis Xenakis : www.iannis-xenakis.org, www.arsmusica.be, www.xenakis-ensemble.com en youtube
Iannis Xenakis (1922-2001): Mathematicus en filosoof, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl

Elders op Oorgetuige :
Concertgebouw Brugge opgeslorpt door geluid tijdens uniek festival Surrround!, 4/11/2012

22:38 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.