24/09/2012

Boot & Berg : muziektheater van Josse De Pauw en Peter Vermeersch in Gentse Vooruit

Rolande Van der Paal Op 14 april 2012 was het exact 100 jaar geleden zijn dat de ramp met de Titanic zich voltrok. De ondergang van deze gigant is deel geworden van het collectief geheugen en spreekt tot ieders verbeelding. “The Titanic is unsinkable, sinking unthinkable”. Intussen weten we beter, ook al slaat de metafoor stilaan over van het schip naar de ijsberg die langzaam maar zeker smelt. In het eerste deel van Boot & Berg speelt FES een nieuwe compositie van Peter Vermeersch voor sopraan en orkest op teksten van Josse De Pauw, die zelf als verteller mee op scène staat. In het stuk krijgen we het verhaal van de ijsberg te horen die via de stem van de zangeres het publiek zal toespreken en zo haar eigen lot bezingt. Aansluitend daarop en als een langzaam zinkende epiloog brengt ChampdAction het legendarische The Sinking of the Titanic van Gavin Bryars.

Het verhaal van de ondergang van de Titanic, nu exact 100 jaar geleden, is genoegzaam bekend en heeft zich in het collectieve geheugen genesteld. Niet enkel op basis van de naakte feiten op zich, maar nog meer door de manier waarop de scheepsramp de inspiratie bood voor allerlei geromantiseerde verhalen errond, met de talloze Hollywood-verfilmingen op kop. De ramp met de Titanic is op die manier het verhaal geworden van het noodlot dat 1490 passagiers overkwam, waarvan de individuele tragiek (vaak nog aangedikt met fictieve personages en feiten) centraal stond in zoveel verfilmde weergaven van de gebeurtenissen in die koude aprilnacht op de Atlantische Oceaan. Eén feit is daarbij zo vaak uitgelicht dat het zowat het ultieme Titanic-cliché is geworden: het verhaal dat het salonorkest terwijl het schip langzaam water maakte gewoon bleef doorspelen en dat ook nog volhield op het einde, wanneer het schip in snel tempo onder de golven verdween. De twee werken die in dit programma worden samengebracht, gaan telkens heel specifiek over het zinken van de Titanic, nu 100 jaar geleden. Maar hoewel Peter Vermeersch' en Josse De Pauws Boot & Berg en Gavin Bryars' The Sinking of the Titanic op zich heel verschillende werken zijn, hebben ze wel gemeen dat ze de ramp met een zekere afstand benaderen en elk een heel andere benadering hebben gekozen dan de Hollywoodiaanse dramatiek waarmee deze gebeurtenissen doorgaans worden beschreven. Gavin Bryars deed dat door zijn werk, dat diep geworteld is in de experimentele muziektraditie, als een catalogus van klanken te beschouwen: de geluidswereld op en rond het schip op het moment dat het zonk, zoals dat door zou blijven klinken onder het wateroppervlak. Peter Vermeersch en Josse De Pauw verleggen de focus resoluut van de Titanic en haar opvarenden naar de ijsberg, die de protagonist wordt in een verhaal waarbij de menselijke drama's van de opvarenden niet meer dan 'collateral damage' zijn bij het grotere verhaal van de ijsberg en het schip die onweerstaanbaar naar elkaar op weg zijn.

Toen Peter Vermeersch het idee kreeg voor een werk naar aanleiding van de 100ste verjaardag van het zinken van de Titanic, was voor hem meteen duidelijk dat hij de clichés die over de Titanic de ronde doen, wou vermijden. De zo vertrouwde lezing van de ramp als een metafoor voor het blinde geloof in de vooruitgang, die bruusk geconfronteerd werd met sterkere natuurkrachten, liet hij voor wat het was. In plaats daarvan ging zijn aandacht naar die andere protagonist: de ijsberg. Ook een ijsberg is gedoemd om onder te gaan en zinkt uiteindelijk. In deze tijden van broeikasgassen en Kyoto-normen is het trouwens niet langer de ondergang van menselijke technologische prestigeprojecten (of dat nu de Titanic, de Hindenburg of de Challenger is) die symbool staat voor de prijs die we betalen voor die drang naar vooruitgang, maar het is de natuur die eronder lijdt, met smeltende poolkappen en verdwijnende gletsjers als nieuwe symbolen. In die grotere ecologische lezing, 100 jaar na de Titanic, wordt het smelten en uiteindelijk zinken van een ijsberg een veel pertinentere metafoor voor de grenzen van de vooruitgang. Hoewel de makers die ecologische metafoor wel mee in overweging hebben genomen bij het schrijven van Boot & Berg, is het in het uiteindelijke werk naar de achtergrond verdwenen.

Door de blik te verschuiven van het schip naar de ijsberg, hebben Peter Vermeersch en Josse De Pauw gekozen voor een heel ander perspectief op wat er zich in die aprilnacht 1912 in het noorden van de Atlantische Oceaan afspeelde. De tekst die Josse De Pauw heeft geschreven, plaatst de ijsberg centraal, die het standpunt van de verteller inneemt en in de muziek belichaamd wordt door de sopraan. Vanuit dat perspectief is alle anekdotiek over de mensen die in de scheepsramp omkwamen verdwenen. Er is enkel de berg en de boot, die dobberend op de oceaan naar hun intense maar ook fatale aanraking toeleven. Peter Vermeersch omschrijft het als een 'sprookje', terwijl Josse De Pauw het nog veel sterker als een 'passioneel liefdesverhaal' tussen boot en berg beschouwt. De ijsberg, die uit koude wordt geboren, hunkert naar het vuur en de vlammen (de ketels van de Titanic werden met tonnen steenkool gestookt) van de boot. De reis van Groenland naar de open oceaan, het wachten op de boot en de finale vervulling van dat wachten - de clash tussen boot en berg - vormen de dramatische lijn van het werk.

In 12 songs (en twee instrumentale intermezzi), die samen een soort van liedcyclus vormen, een tijdspanne van 12 uren beschrijven en 12 toonaarden doorlopen, heeft Peter Vermeersch die evolutie muzikaal vormgegeven voor sopraan en zijn bigband Flat Earth Society. Josse De Pauw neemt daarnaast de rol van verteller op zich, in een scènebeeld dat je vooral als geënsceneerd concert kan beschrijven. Statisch en concertant, maar met enkele theatrale accenten, met projecties van de liedteksten in een lay-out van Gert Dooreman en Mario Debaene. Het is de bedoeling de toeschouwer de elementen aan te reiken waarmee ze het verhaal zelf kunnen invullen.

De specifieke muzikale associaties die met de Titanic verbonden zijn - en die zo'n cruciale rol spelen in het werk van Gavin Bryars - gebruikt Vermeersch niet, al zitten er in zijn partituur verwijzingen naar andere geluiden die zich rond het schip afspeelden. Het opvallendste en meest letterlijke is de wind, waarvoor een ouderwetse toneelwindmachine wordt ingezet, maar ook de teksten van Hans Magnus Enzensberger met gedetailleerde beschrijvingen van geluiden, zoals het gesis dat ontsnapt wanneer de compartimenten van het ruim zich vullen met water en de aanwezige lucht letterlijk naar buiten wordt geperst, inspireerde het suggereren van 'vreemde' geluiden als dat gesis, of het gedonder van de ketels, maar zonder dat het ooit letterlijk wordt uitgebeeld.

Tijd en plaats van het gebeuren :

FES & Champ d'Action : Boot & Berg
Vrijdag 28 september 2012 om 20.00 u
Kunstencentrum Vooruit - Gent

Sint-Pietersnieuwstraat 23
9000 Gent

Meer info : www.festivalgent.be, vooruit.be, www.fes.be, www.champdaction.be en www.lod.be

Deze voorstelling is ook nog te zien op vrijdag 1/02/2013 in C-mine Cultuurcentrum in Genk.

Extra :
Josse De Pauw, Flat Earth Society/LOD & Champ d'Action – Iceberg. Boot zonk, berg zinkt – afscheid van een ijstijd ? Jan-Jakob Delanoye op Kwadratuur.be, 10/04/2012
Peter Vermeersch : www.fes.be en www.matrix-new-music.be
Gavin Bryars : www.gavinbryars.com, www.schott-music.com, nl.wikipedia.org en youtube
An interview with Gavin Bryars op www.culturekiosque.com
Review : Gavin Bryars 'The Sinking of the Titanic', Matthieu Van Steenkiste op goddeau.com, 1/10/2001

Elders op Oorgetuige :
Topkwaliteit en beleving staan centraal tijdens de 55ste editie van het Festival van Vlaanderen Gent, 11/09/2012
Boot & Berg van Josse De Pauw en Peter Vermeersch op Zeeland Nazomerfestival, 25/08/2012
Iceberg : nieuwe productie van FES en Champ d'Action in Antwerpen en Brugge, 5/04/2012

23:28 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.