19/09/2012

Lutoslawski Quartet zet Poolse muziek in de kijker

Lutoslawski Quartet Levendig en verfijnd, met hier en daar een knipoogje - zo kan het spel van het Lutosławski Quartet worden aangeduid. Opborrelend talent dat intussen een reeks prijzen en titels op hun palmares heeft staan. Qua repertoire willen ze de Poolse muziek extra in de kijker plaatsen. En terecht! Op donderdag 27 september brengen ze in de Refter van het STAM in Gent een gevarieerd programma van Poolse strijkkwartetten met als orgelpunt de Genesis van Górecki. In dat werk gaat de componist op zoek naar het pure geluid - een zuivere, herkenbare en natuurlijke klank.

Wie Górecki kent van zijn 'Symphony of Sorrows' (1976), net als wie de componist kent van zijn 'Three Pieces in Old Style' (1963), en even goed wie hem kent van zijn religieuze werken, zoals 'Ad Matrem' (1972) of 'Beatus Vir' (1979) zal verwonderd opkijken als hij Genesis hoort. Genesis bestaat uit drie delen: het tijdens dit concert gespeelde Genesis 1. Elementi voor strijktrio (1962), Genesis 2. Canti instrumentali voor ensemble (1962) en Genesis 3. Monodramma voor sopraan, percussie en zes contrabassen (1963). De titel Genesis is geen verwijzing naar het Oude Testament, maar een allusie op het 'klank zoeken', het standpunt dat de componist inneemt bij het schrijven van deze trilogie.

Alhoewel Genesis en de stukken in oude stijl onmiddellijk na elkaar gecomponeerd zijn, is de stijl ervan sterk verschillend. Genesis behoort niet tot de 'eenvoud' als stijlprincipe, die Górecki is gaan hanteren vanaf 1963 (de zgn. 'oude stijl'), maar tot zijn eerste stijlperiode, waar hij de intentie had alle vernieuwingen van de avantgarde te verwerken, om daar uiteindelijk komaf mee te maken en te kiezen voor de muziek die zijn 'ziel' hem dicteerde. Dat betekent dat in Genesis 1. Elementi de 'elementen' waarmee geluid en klank worden gemaakt, centraal staan. De 'genesis' die Górecki bedoelt, heeft niets te maken met de Bijbel of met zijn religieuze belijdenismuziek; hier gaat het om de zoektocht naar de 'genese' of het ontstaan van de klank. Gedurende het hele stuk spelen de drie strijkers geen melodie, geen maat gebonden ritme, maar een 'oerklank', die knarsend en snerpend, maar ook mooi kan zijn. Klank en geluid worden gezocht, 'gegenereerd' - om niet te schrijven 'gegenese-erd'. Genesis staat bijgevolg voor twee zaken: enerzijds het authentieke zoeken naar het 'eigen' geluid, anderzijds - en tegelijk - de basis voor de muziek die Górecki in de toekomst zou schrijven: zijn eigen weg volgend, wars van alle gangbare modernistische en modieuze tendensen. De 'elementen' van Genesis 1 zijn harde klanken sul ponticello (op de kam gestreken), glissandi, tremolo's, ook strijken over de kam of aan de 'verkeerde kant' van de brug tot en met de zeer harde druk op de boog die ruisen veroorzaakt.

Deze zoektocht naar het geluid deelde Górecki oorspronkelijk met zijn landgenoot Penderecki. Hun 'sonorisme' moest het niet hebben van melodie of herkenbare ritmiek, maar van timbre, textuur, articulatie, dynamiek en beweging. Als luisteraar word je uitgenodigd om de ontwikkelingen binnen deze klankwereld te volgen, meer niet. Opgave genoeg: een bijzonder spannende zoektocht in het 'onbekende' geluid, even onbekend nu, een halve eeuw later: Genesis is vijftig jaar geleden gecomponeerd.

Twee jaar na Genesis, in 1964, componeerde Lutosławski zijn enige Strijkkwartet. De structuur is vergelijkbaar met de 'twee-eenheid' van een preludium en een fuga bij Bach: beide delen werken hetzelfde materiaal uit. Het eerste deel is strikter vastgelegd en meer gespannen dan het tweede deel, dat met vrijheid of 'aleatoriek' werkt. Verder is het stuk ingedeeld in episodes, die telkens uitlopen op het 'refrein': een octaafpassage, consonant en ritmisch geaccentueerd, bijzonder herkenbaar als houvast voor de luisteraar. De globale structuur bestaat uit een zeer lange crescendo, een climax-moment en een lange diminuendo. De crescendo is langer dan de diminuendo (verhouding van 4:3).

Lutosławski vatte zijn kwartet op als één eenstemmige melodische lijn, die enkel door overlappende herhaling van elementen door de verschillende strijkers tot meerstemmigheid leidt. Het aleatorische element bestaat er bijvoorbeeld in dat elke speler een keuze krijgt uit drie mogelijkheden per onderdeeltje van het stuk. De aanzet van de vier strijkers moet telkens gesynchroniseerd zijn, het vervolg is aleatorisch. Een andere aleatorische mogelijkheid is het noteren van rusten met een relatieve duur: ca. twee seconden bijvoorbeeld.

Door de notatiewijze zelf wil Lutosławski het 'mobiele' karakter van zijn muziek realiseren: "Als je mij vraagt waarom ik zo'n belang hecht aan het niet-bestaan van de totaalpartituur van mijn stuk, is het antwoord heel eenvoudig: als ik een normale partituur had geschreven en de verschillende partijen mechanisch boven elkaar gesuperponeerd had, dan zou dat vals zijn, misleidend, en zou het een ander werk voorstellen. De score zou bijvoorbeeld veronderstellen dat de noten die verticaal boven elkaar staan altijd gelijktijdig moeten gespeeld worden, wat in tegenstelling is met mijn bedoeling. Het zou het stuk enkel hinderen in zijn 'mobiel' karakter, dat een van de belangrijkste kenmerken is."

Lutosławski refereerde voor zijn Strijkkwartet aan de mobiele sculpturen van Alexander Calder: "Het begrip 'mobile' verwijst naar de variabele lengte van de secties in de verschillende instrumentale partijen, die samengaat met groepsspel ad libitum. Het werk bestaat uit een aantal zeer lange secties, die elk verschillende minuten duren, waardoor elke uitvoering zeer verschillend is van de andere. Daarom verwijs ik naar de mobiliteit van de verschillende lagen in het werk, afhankelijk van de uitvoeringswijze. Ik zou willen benadrukken dat mijn bedoeling niet zozeer lag in de variabiliteit zelf. Ik wilde meer de tijdsrelaties opheffen en zo een specifieke textuur bereiken, die we een 'fluïde' textuur zouden kunnen noemen. Dit soort compositie zou kunnen vergeleken worden met beeldhouwen in niet-soliede, bijna vloeibaar materiaal, hoe paradoxaal dat ook klinkt."

Marcin Markowicz is tweede violist van het Lutosławski Quartet. Zijn Strijkkwartet nr. 3 dateert uit 2009 en is getekend door een felle ritmiek en een voortdurende beweeglijkheid in melodie en dynamiek. Plotse eenstemmige momenten doorbreken het geheel als een soort 'refrein', vergelijkbaar met de octaafmomenten in Lutosławski's Strijkkwartet. In groot contrast hiermee staan langzame passages, gedragen door één melodie, die zowel in de viool als in de cello kan liggen. Markowicz geeft de luisteraar een duidelijke leidraad om zijn muziek op de voet te volgen.

Paweł Mykietyn is componist en klarinettist. Hij wordt tot de meest begaafde van de jonge generatie Poolse componisten gerekend. Op zijn werkenlijst staan twee symfonieën en verschillende concerto's voor piano, klavecimbel, viool en cello. Hij past in de Poolse traditie door zijn Markuspassie uit 2008. Hij schrijft direct aansprekende muziek, door de melodie gedragen en dicht aanleunend bij een herkenbaar 'ontspannen' eigentijds idioom, soms gebroken door rusten als plotse stilstanden. Hij verleidt de luisteraar op zijn muzikale wandelingen en tochten, bijv. met zijn Strijkkwartet nr. 2 uit 2006.

Programma :

  • W. Lutosławski, Strijkkwartet
  • M. Markowicz, Strijkkwartet nr. 3
  • P. Mykietyn, Strijkkwartet nr. 2
  • H.M. Górecki, Genesis I, op. 19/1

Tijd en plaats van het gebeuren :

Lutosławski Quartet : Lutosławski, Markowicz, Mykietyn, Górecki
Donderdag 27 september 2012 om 14.00 u
Refter STAM - Gent

Godshuizenlaan 2
9000 Gent

Meer info : www.festivalgent.be

Bron : tekst Yves Knockaert voor Gent Festival van Vlaanderen

Extra :
Henryk Górecki op en.wikipedia.org, www.boosey.com en youtube
De post-modernen: Pärt, Górecki en Schnittke, Friska Frank op www.nopapers.nl
Composer Henryk-Mikolaj Górecki. A conversation with Bruce Duffie, Bruce Duffie op www.bruceduffie.com, 1994
Witold Lutoslawski op www.chesternovello.com, en.wikipedia.org en youtube
Witold Lutoslawski (1913 - 1994) : Poolse tussenpaus op www.musicalifeiten.nl
Paweł Mykietyn op en.wikipedia.org, www.otherminds.org en youtube

Elders op Oorgetuige :
Topkwaliteit en beleving staan centraal tijdens de 55ste editie van het Festival van Vlaanderen Gent, 11/09/2012
Brussels Radio Philharmonic zet Polen in de spotlights met werk van Gorecki, Lutoslawski, Penderecki en Szymanowski, 5/10/2011
Contemplatief kamerconcert als eerbetoon aan de Poolse componist Henryk Gorecki, 22/01/2011
In Memoriam Henryk Mikolaj Górecki (1933 - 2010), 12/11/2010

22:03 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.