27/04/2012

Oscarwinnaar Brussels Philharmonic brengt spannend programma met Berlioz, Górecki en Cage in Kortrijk

John Cage Was het een jarenlange onbeantwoorde liefde die aan de basis lag van Berlioz' ophefmakende Symphonie Fantastique? Zeker is dat Berlioz er geschiedenis mee schreef. Alleen al door een romantisch verhaal aan een orkestwerk te binden. Het subtiele Kleines Requiem für eine Polka van Henryk Górecki vormt het ideale tegengewicht. Klokken luiden een mijmerend minidrama in waarin de tijd - hier in de gedaante van een Pools meisje - langzaam voorbijdrijft. In 4'33'' van John Cage (foto) geniet je van de stilte om je heen. Luister naar toevallig aanwezige, niet geregisseerde omgevingsgeluiden zoals je ademhaling en het kloppen van je hart. Een experimenteel stuk dat aantoont dat absolute stilte niet bestaat. Onder leiding van de charismatische chef-dirigent Michel Tabachnik.

Voor 'Kleines Requiem fur eine Polka' inspireerde de Poolse componist Henryk Górecki zich op de polyfonie van Palestrina en liturgische orgelmuziek, maar evenzeer op de dynamiek van Beethoven en zelfs op eenvoudige 'boerenmuziek'. Het requiem voor een Poolse vrouw (Polka) is een smeltkroes van al deze muziekstijlen.

Weinig composities zijn zo berucht (en controversieel) als 4'33'' (1951) van John Cage. Dat hoeft ook niet te verwonderen, want met dit werk stelde Cage heel radicale vragen, die dwingen om na te denken over wat muziek nu eigenlijk is. Toen Cage in 1951 in de partituur van 4'33'' bij elk van de drie delen (de driedeligheid is het enige echt 'klassieke' aspect van dit werk) enkel de instructie 'tacet' noteerde - de instructie die de muzikant verbiedt te spelen - ontketende hij met die zeer eenvoudige ingreep een bijzonder spraakmakende evolutie. De impact van dit korte werkje op de hedendaagse muziek is zeer groot én zeer fundamenteel.

Wat 4'33'' zo controversieel maakt, is natuurlijk dat het een compositie is die alleen uit stilte bestaat. Een paradox die veel mensen onnoemelijk absurd zullen hebben gevonden en misschien nog steeds vinden. Echter in Cages gedachtegoed, was dit een volkomen normale stap. Voor John Cage waren alle geluiden per definitie muzikaal. Hij maakte geen onderscheid tussen conventionele (een piano, een viool) of onconventionele klanken (elektronische klanken, alternatieve speeltechnieken). Ook alle mogelijke alledaagse geluidsbronnen (een stofzuiger of de scharnier van een deur) waren voor hem evenwaardig. Immers, als je bereid bent aandachtig naar een geluid te luisteren, zal je merken dat dat interessant is.

Die nadruk op de intentie van de luisteraar om zich onvoorwaardelijk open te stellen voor wat hij hoort, hangt dan weer samen met de hevige interesse die Cage had voor zen-boeddhisme. Wat in 4'33'' gebeurt, is dat Cage niet enkel de hiërarchie tussen muzikale en niet-muzikale geluiden in vraag stelde, maar ook die tussen intentionele en niet-intentionele geluiden, met andere worden: de omgevingsgeluiden, die we doorgaans negeren (het gezoem van de airconditioning, het geschuifel van het concertpubliek, het verkeer in de verte) hoeven niet minderwaardig te zijn aan de klanken die de muzikanten bewust produceren. Door alle intentionele geluiden te elimineren, blijven in 4'33” enkel de niet-intentionele geluiden over. De stilte die je verwacht, blijkt helemaal niet zo stil te zijn, wanneer je je naarmate de klanken van de muzikanten uitblijven, geleidelijk aan bewust wordt van wat er intussen wel te horen is. Sterker nog, absolute stilte, de volledige afwezigheid van geluid, is onmogelijk. Cage verwees graag naar zijn bezoek aan een anechoïsche kamer van de universiteit van Harvard - een ruimte die volledig geluidsdicht was en waarin geluidsgolven niet weerkaatst worden. In plaats van stilte, hoorde hij twee tonen, één hoge en één lage, die - zo legden de wetenschappers hem nadien uit - respectievelijk door Cages eigen zenuwstelsel en bloedsomloop werden voortgebracht. De echte paradox van 4'33'' is dus niet dat stilte muziek kan zijn, maar dat stilte eigenlijk helemaal geen stilte is.

Programma :

  • Henryk Górecki, Kleines Requiem fur eine Polka, op. 66
  • Hector Berlioz, Symphonie fantastique, op. 14
  • John Cage, 4'33"

Tijd en plaats van het gebeuren :

Brussels Philharmonic : Górecki, Berlioz, Cage
Zondag 29 april 2012 om 15.00 u
Kortrijkse Schouwburg

Schouwburgplein 14
8500 Kortrijk

Meer info : www.festivalkortrijk.be en www.brusselsphilharmonic.be

Extra :
Henryk Górecki op en.wikipedia.org, www.boosey.com en youtube
De post-modernen: Pärt, Górecki en Schnittke, Friska Frank op www.nopapers.nl
Composer Henryk-Mikolaj Górecki. A conversation with Bruce Duffie, Bruce Duffie op www.bruceduffie.com, 1994
John Cage : www.johncage.info en youtube
John Cage at Seventy: An Interview, Stephen Montague (1985) op UbuWeb Papers
John Cage Online : links compiled by Josh Ronsen
John Cage (1912 - 1992) : Goeroe of charlatan ?, Jan De Kruijff op www.musicalifeiten.nl
4'33". The Sound of Silence, Andrew Schulze op www.kalvos.org

Elders op Oorgetuige :
Festival van Vlaanderen Kortrijk : klassiek, hedendaagse muziek & geluidskunst, 24/04/2012
In Memoriam Henryk Mikolaj Górecki (1933 - 2010), 12/11/2010

23:16 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.