05/04/2012

Iceberg : nieuwe productie van FES en Champ d'Action in Antwerpen en Brugge

Iceberg Op 14 april 2012 zal het exact honderd jaar geleden zijn dat de ramp met de Titanic zich voltrok. Exact die dag gaat de nieuwe productie van Flat Earth Society (FES) en Champ d'Action in première in deSingel in Antwerpen. De ondergang van de Titanic is deel geworden van het collectief geheugen, spreekt tot ieders verbeelding en is bron van ontelbare verhalen. Het is de quasi universele metafoor geworden voor de menselijke hybris: "The Titanic is unsinkable, sinking unthinkable". Intussen weten we beter en slaat de metafoor stilaan over van het schip naar de ijsberg die langzaam maar zeker smelt.
In het eerste deel van 'Iceberg' speelt FES een nieuwe compositie van Peter Vermeersch voor sopraan en orkest op tekst van Josse De Pauw. Gert Dooreman maakt grafische tekstbeelden die meegaan in de sfeer van het concert. Als een langzaam zinkende epiloog wordt vervolgens het legendarische stuk van Gavin Bryars uitgevoerd door Champ d'Action en FES samen. De hymnen, morsesignalen en onderwatersfeer krijgen hier de typische en compromisloze Champ d'Actionsound mee. Tot alles weer rimpelloos stil wordt. Weg schip, weg ijsberg.

Op 14 april 1912 had het passagiersschip Titanic (onderweg van Southampton naar New York) in het noorden van de Atlantische oceaan een aanvaring met een ijsberg. Minder dan drie uur later was het schip - het grootste en onzinkbaar gewaande passagiersschip van het moment - volledig onder de golven verdwenen. De snelheid waarmee alles gebeurde, het feit dat het de eerste reis van de Titanic was, de omvang van de ramp (slechts 711 van de 2201 opvarenden overleefden het) en zelfs het fait divers dat voor de eerste keer het toen 'nieuwe' noodsignaal SOS is uitgezonden, heeft er allemaal toe bijgedragen dat deze scheepsramp mythische proporties heeft aangenomen. Een van de merkwaardige details in de getuigenverklaringen, is dat het orkest van de Titanic zou blijven zijn doorspelen op het moment dat het schip in de golven verdween. Wat ze dan speelden, is minder zeker: dat het een religieuze hymne was, lijkt vrij zeker en zou ook toepasselijk zijn, maar welke precies, daarover lopen de getuigeniseen uiteen. Overlevende Harold Bride - marconist aan boord van het schip - vertelde dat het de hymne 'Autumn' was. Meteen na de ramp deed de theorie de ronde dat het echter zou gaan om 'Nearer, My God, to Thee' en de hymnedeskundige Ronald Johnson suggereerde dat Bride verkeerd begrepen was en de hymne in kwestie 'Aughton’ moest zijn.

Voor Gavin Bryars was deze hymnekwestie wat de muzikale hoeksteen van zijn compositie 'The Sinking of the Titanic' zou worden. Het muzikale materiaal is divers, maar 'Autumn' neemt er de meest vooraanstaande rol in, met occasionele tussenkomsten van de twee andere hymnen. Gavin Bryars schreef 'The Sinking of the Titanic' aanvanlljk in 1969 als een conceptueel werk. De partituur bestond uit allerlei tekst waarin feiten, getuigenissen en interpretaties over het zinken van de Titanic verzameld waren - waarvan de hymnen maar één element zijn. Op basis daarvan (maar in de originele partituur staan er geen heldere instructies over hoe dat exact in zijn werk moet gaan) kunnen uitvoerders hun eigen 'lezing' van dat materiaal vormgeven. Maar evengoed kan de partituur als een abstract kunstwerk tentoongesteld worden - wat trouwens het geval was in 1969: het werk was voor een tentoonstelling gemaakt. Er kunnen van die oerversie van 'The Sinking of the Titanic' naar believen andere versies gemaakt worden: de collectie van stukjes Titanic-gerelateerd materiaal kunnen herschikt worden, er kunnen dingen weggelaten of zelfs toegevoegd worden (als er nieuwe feiten of getuigenissen in verband met de Titanic zouden opduiken is het zelfs wenselijk dat dat nog zijn weg naar het werk vindt). Maar tegelijk groeide er een soort uitvoeringstraditie rond dit werk, gebaseerd op de manier waarop Bryars' ensemble het speelde en ook verscheidene malen heeft opgenomen. Dus legde Bryars later een meer conventionele partituur vast waarin al de verschillende elementen op een duidelijke manier over de verschillende instrumenten en over de duur (een 40-tal minuten) van de uitvoering zijn verdeeld: de hymnen (vooral in de strijlers, maar ook in de marimba, een solo voor basklarinet ter nagedachtenis aan de Schotse doedelzakspeler die verdronk, morsetekens op woodblocks, opnames van ooggetuigen, een muziekdoos die 'La Maxixe' (wat door een passagier in een reddingssloep werd gebruikt om een panikerend kind te kalmeren), enzovoort. 'The Sinking of the Titanic' is een catalogus van elementen die allemaal zeer nauwkeurig zijn uitgekozen omdat ze op één of andere manier verwijzen naar het zinken van de Titanic.

De belangrijkste keuze van Bryars was om deze muziek te maken alsof het de muziek/alle andere klanken zou zijn die met het zinken van de Titanic onder water verzwolgen zijn en sindsdien zijn blijven doorklinken. Hoe zouden die hymnen en andere geluiden zich voortplanten op de zeebodem, samengeperst door duizenden tonnen water van de oceaan erboven ? Het is de illusie van muziek die eeuwig kan blijven doorklinken, die bewaard blijft, afgesloten door het water. Dit idee kreeg Bryars via theorieën van Guglielmo Marconi, de uitvinder van de draadloze telegrafie, wat toen voor de scheepsvaart in het algemeen en bij de ramp met de Titanic in het bijzonder een prominente rol heeft gespeeld. Volgens Marconi konden geluiden als ze eenmaal geproduceerd waren, nooit uitsterven, ze werden enkel zwakker zodat we ze niet konden horen, maar het moest mogelijk zijn om apparatuur te ontwikkelen die voldoende gevoelig was om die klanken uit het verleden weer op te pikken. Marconi droomde ervan om op die manier bijvoorbeeld Christus zijn Bergrede echt te horen uitspreken. Wetenschappelijk is dat allemaal misschien onzinnig, maar voor een kunstenaar zijn zulke ideeën heel dankbaar. Bryars nam het over in het concept van een muziekstuk dat zich volledig onder water afspeelt. Geen soort van Titanic-suite, maar de hele klankwereld van het zinken van de Titanic, samengeperst en uitgestrekt, zoals je het zou voorstellen dat het kan klinken 2500 vadem onder de zeespiegel, waar het wrak van de Titanic ligt. Met de weemoedige hymnen die het werk domineren zette Bryars meteen ook het eerste prototype neer van al de prachtig elegische werken die hij nadien zou componeren.

Tijd en plaats van het gebeuren :

FES & Champ d'Action : Iceberg
Zaterdag 14 april 2012 om 20.00 u
deSingel - Antwerpen

Desguinlei 25
2018 Antwerpen

Meer info : www.desingel.be, www.fes.be, www.champdaction.be en www.lod.be
-------------------------------
Woensdag 16 mei 2012 om 20.00 u ( Inleiding door Maarten Beirens om 19.15 u )
Concertgebouw Brugge
't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be, www.fes.be, www.champdaction.be en www.lod.be

Deze productie is ook nog te zien tijdens het Festival van Vlaanderen Gent op 28 september 2012 in Kunstencentrum Vooruit in Gent

Bron : Tekst Maarten Beirens voor deSingel, april 2010

Extra :
Josse De Pauw, Flat Earth Society/LOD & Champ d'Action – Iceberg. Boot zonk, berg zinkt – afscheid van een ijstijd ? Jan-Jakob Delanoye op Kwadratuur.be, 10/04/2012
Peter Vermeersch : www.fes.be en www.matrix-new-music.be
Gavin Bryars : www.gavinbryars.com, www.schott-music.com, nl.wikipedia.org en youtube
An interview with Gavin Bryars op www.culturekiosque.com
Review : Gavin Bryars 'The Sinking of the Titanic', Matthieu Van Steenkiste op goddeau.com, 1/10/2001

Elders op Oorgetuige :
Love among the Ruins : vocaal kwartet van wereldklasse op Festival van Vlaanderen Kortrijk, 30/04/2011

Bekijk alvast dit fragment uit Gavin Bryars' The Sinking of the Titanic

21:23 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.