21/02/2012

Vlaams Radio Koor & Spectra Ensemble brengen Stravinsky en Reich in Brugge

Steve Reich Igor Stravinsky schreef 'Les Noces' net als 'Le Sacre du Printemps' voor Les Ballets russes, het dansgezelschap van Sergei Diaghilev. Na lang worstelen met de orkestratie, koos Stravinsky voor de spectaculaire bezetting van vier piano's, slagwerk, koor en vier vocale solisten. Dat levert een primitieve klank op die wonderwel past bij de Russische boerenbruiloft waarvan in de tekst sprake is. Het is echter bovenal de ritmische drive die dit ballet tot een typisch stravinskiaans ritueel maakt. De bezetting en het accent op ritme zijn meteen de twee eigenschappen die het werk linken met Steve Reichs Music for 18 musicians. Reich gebruikt onder andere vier piano's, melodisch slagwerk en vier vrouwenstemmen. De oerkracht van Stravinsky's muziek ruimt hier plaats voor een statisch klankbeeld met subtiele ritmische verschuivingen.

Tussen de kleurrijke Russische folklore die aan de basis ligt van 'Les Noces', en het gestileerde vlechtwerk van repetitieve patronen in 'Music for 18 musicians', ligt meer dan een halve eeuw muziekgeschiedenis. Hoewel beide werken op fundamentele punten van elkaar verschillen - Les Noces is een echt koorwerk, terwijl de vier vrouwenstemmen in Music for 18 musicians vooral met het instrumentale ensemble versmelten - zijn er ook heel goede redenen om uitgerekend deze werken van Igor Stravinsky (1882-1971) en Steve Reich (1939) in één concert te combineren. Eerst en vooral is er natuurlijk de instrumentatie. Ofschoon Stravinsky aanvankelijk voor Les Noces met het idee van een koor en groot orkest speelde - het type extra-groot symfonisch orkest dat hij ook in de Vuurvogel of Le Sacre du printemps had gebruikt - koos hij uiteindelijk voor een kleinere bezetting. Na een eerste versie waarin de instrumentale partijen door pianola, harmonium, twee cimbaloms en percussie werden vertolkt, koos hij in de definitieve versie voor vier piano's en een percussie-ensemble. Dat laat zowel veel gelaagde als heel ritmisch geprofileerde elementen toe. Zo'n sound die van alle zoete sensualiteit is ontdaan en voluit gaat voor het percussieve, heldere en transparante, maakt van Les Noces nog steeds een van de meest ongeremd 'modern' klinkende werken uit de eerste helft van Stravinsky's carrière. Het is dat type klankbeeld, gedomineerd door piano's en percussie, dat in Reichs oeuvre in het algemeen en in Music for 18 musicians in het bijzonder, centraal staat. Al voegt Reich met de klarinetten, viool, cello en de vier vrouwenstemmen wel meer variatie in de klank toe, toch blijven ook bij hem de percussieve elementen van begin tot einde domineren.

Al even bepalend is het belang van ritme en puls. Les Noces drijft op een voortdurende puls die door ritmische accenten in onregelmatige patronen wordt opgedeeld. Slechts op drie korte momenten - telkens waar solisten het overnemen - onderbreekt Stravinsky die stuwende puls. Bij Reich wordt de puls de volledige compositie aangehouden (vooral in de xylofoons en vanaf Section VI in de maraca's, in de volksmond ook wel sambaballen genoemd) en is hij zelfs zo belangrijk dat het begin en slot van Music for 18 musicians 'Pulse' als titel kreeg. Voor Reich leggen gepulseerde akkoorden de harmonische basis waarop allerlei processen van korte melodisch-ritmische frasen zich kunnen afspelen.

Igor Stravinsky's eerste plannen voor Les Noces - of Svadebka, zoals de Russische titel luidt - dateren al van 1912. Pas in 1914 kreeg hij een bundel met traditionele Russisiche liederen in handen waaruit hij kon putten om zijn eigentijdse herinterpretatie van de muziek voor traditionele Russische huwelijksfeesten vorm te geven. Toch zou het nog tot 1923 duren voordat hij Les Noces uiteindelijk voltooide. Het werk houdt het midden tussen een cantate en een ballet: het stuk is volledig gezongen waarbij kleine groepjes solisten die meestal gestalte geven aan bepaalde personages het koor af en toe aflossen, maar Stravinsky componeerde het voor het balletgezelschap van Sergei Diaghilev (1872-1992), dat het ook in première bracht. De praktische bekommernissen om het als balletmuziek te kunnen gebruiken, waren ongetwijfeld een belangrijke motivatie voor Stravinsky om geen orkest te gebruiken - al is het alternatief met piano's en percussie wel heel radicaal en draagt het zonder meer bij tot de strakke, ongebreideld moderne toon van het werk. In dat opzicht is Les Noces vergelijkbaar met Le Sacre du Printemps (eveneens een ballet voor de compagnie van Diaghilev, maar dan 12 jaar eerder). Beide werken nemen een portret van het Russische plattelandsleven als uitgangspunt om vernieuwende muziek te maken waarin reminiscenties aan traditionele muziek de springplank vormen voor de baanbrekende mogelijkheden van de nieuwe muziek. In Les Noces is het onderwerp feestelijker dan in Le Sacre met zijn barbaarse rituelen en zijn mensenoffer. Bovendien is de muziek éénvormiger, geconcentreerd op de grillige patronen van onregelmatig wisselende ritmische accenten.

Voor Steve Reich was Music for 18 musicians een keerpunt in zijn muzikale evolutie. Vanaf het midden van de jaren 1960 had hij naam gemaakt met radicale minimal music, vooral gekenmerkt door zijn techniek van phase shifting (identieke partijen geleidelijk 'uit elkaar schuiven' en zo een complexe aaneenschakeling van canons opbouwen). Het hoogtepunt en tevens eindpunt was Drumming (1971) - tot dan toe Reichs langste en meest ambitieuze werk. Allicht had hij het gevoel dat hij na Drumming de mogelijkheden van phase shifting al voldoende geëxploreerd had, want in de volgende jaren ging Reich op zoek naar nieuwe elementen. Daarvan was Music for 18 musicians (1974-1976) het grote resultaat. Zoals uit de titel blijkt, bracht Reichs ensemble het bij de première met 18 muzikanten. Daarbij moest één muzikant bijvoorbeeld zowel piano als marimba en xylofoon kunnen en willen spelen - vaak wordt het nu om die reden door meer muzikanten uitgevoerd. De keuze om met een uitgebreid ensemble van minstens 18 muzikanten te werken, gaf aan Reichs muziek een gelaagdheid, een variatie in klankkleur en ging hand in hand met een structuur op basis van harmonie. Music for 18 musicians valt uiteen in drie grote delen. Eerst worden door het hele ensemble elf pulserende akkoorden gespeeld, een sensuele mengeling van kleur en harmonie. Elk van die akkoorden wordt dan gebruikt als een harmonische basis van een vijftal minuten waarop motieven opbouwen en weer afbouwen en daarbij allerlei compacte canons introduceren (Sections I-XI). Vermits het eerste en laatste akkoord van die reeks van elf dezelfde zijn, kan het slot van Section XI naadloos overvloeien in een herneming van Pulse. Een gesloten systeem van elf harmonische 'zones' die driemaal doorlopen worden, schraagt de compositie en zou de toon zetten voor de op harmonie gebaseerde structuren die Reich in de daaropvolgende jaren zou ontwikkelen. Maar ondanks de rijkdom aan timbres en de wisselende harmonische zones, is Music for 18 musicians nog steeds een werk waarin de strenge spaarzaamheid van de minimal music voelbaar is. Alle beknopte melodische motieven die ontwikkeld worden in de Sections hebben dezelfde ritmische basisgestalte (3+2+1+2 achtste noten, steeds gescheiden door een achtste rust: het patroon dat Reich had geïntroduceerd in Clapping Music (1972)). Enkel Section V is daarop een uitzondering: daar spelen de piano's het patroon uit Violin Phase (1967) in driestemmige canon. Die aanpak levert een sterk gevoel van muzikale samenhang op, met geleidelijk wisselende texturen waarin de enkele plotse veranderingen (zoals de intrede van de maraca's in Section VI) des te harder opvallen.

Programma :

  • Igor Stravinsky (1882-1971), Les Noces
  • Steve Reich (1936), Music for 18 musicians

Tijd en plaats van het gebeuren :

Vlaams Radio Koor & Spectra Ensemble : Stravinsky, Reich
Zaterdag 25 februari 2012 om 20.00 u
( inleiding door Maarten Beirens om 19.15 u )
Concertgebouw Brugge
't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be, www.spectraensemble.com en www.vlaamsradiokoor.be

Bron : tekst Maarten Beirens voor het Concertgebouw

Extra :
Steve Reich op www.stevereich.com, en.wikipedia.org, www.boosey.com en youtube
Steve Reich (1936 - ) : Groot minimalist op www.musicalifeiten.nl

Elders op Oorgetuige :
Come On! Let's Party! Spetterende feestweek in het Concertgebouw Brugge, 13/02/2012
Steve Reichs monumentale 'Music for 18 Musicians' in Bozar, 28/10/2009

21:29 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.