19/01/2012

Tegendraadse blues van Harry Partch door Ictus in Gent

Harry Partch Harry Partch (foto) is veruit de grootste vrijbuiter onder Amerikaanse componisten. Zodra hij inzag dat de gangbare getemperde stemming strijdig is met eender welke natuurlijke intonatie, ontwikkelde hij als uitweg een radicaal nieuw systeem van microtonaliteit. Gaandeweg bouwde hij daarvoor eigenhandig een indrukwekkend instrumentarium bijeen. Zijn visie op 'Just Intonation', uiteengezet in het boek Genesis of a Music, wint wereldwijd alleen maar aanhangers bij. Tijdens de Depressie koos Partch voor een zwerversbestaan. Spontane  spreekmelodieën van kleurrijke figuren die hij toen ontmoette, leverden de inspiratie voor vier geliefkoosde composities, gebundeld als The Wayward. Componist en musicoloog Tim Mariën vond dit unieke werk te waardevol om het Europa te onthouden en kwam zo terecht bij Ictus. Partch' bricoleursgeest indachtig verbouwde Mariën instrumenten als een twaalfsnarige gitaar, reed organ en citer voor microtonale doeleinden. Het  'arrangement' is echter geen noot-voor-noot-transcriptie van de originele partituur, maar geeft er subtiel kleur aan. Binnen de Partchiaanse context wordt overigens een recent werk gespeeld van Mariën. Als student musicologie ontdekte Mariën de muziektheorie van Harry Partch. Het was een openbaring die hem hielp zijn eigen ideeën verder vorm te geven. Verder wordt er ook een nieuw werk gecreëerd van aanstormend componist Thomas Smetryns.

Zwerver, componist, instrumentenbouwer, anarchist, knutselaar, guru, voorvechter van de just intonation. Het parcours van de Amerikaan Harry Partch (1901-1974) is uniek. En vooral: eerlijk. Zijn cyclus 'The Wayward' omvat vier composities die hij schreef tijdens of naar aanleiding van zijn leven als zwerver. Partch leidde tijdens de Great Depression gedurende tien jaren het bikkelharde leven van hobo en doorzwierf het Amerikaanse continent als verstekeling op goederentreinen. Partch was 'a wayward', Engels voor 'eigenwijs'. Een man met een heel eigen wijsheid, en een heel eigen wijze om melodieën - wijsjes - te intoneren. In de muziekhistorische overzichten staat hij vooral bekend om zijn theoretisch baanbrekend werk over just intonation, een alternatieve stemming die een terugkeer inhield naar de Griekse (akoestische) beginselen. Bovenal was Partch Partch. Hij leefde en componeerde compromisloos: Partch schreef de muziek die hij wou schrijven, binnen een toonsysteem dat hij zelf ontwikkelde, op instrumenten die hij zelf bouwde, met muzikanten die hij zelf bijeenzocht en tijdens concerten die hij zelf organiseerde. 'Een Partch concert' is overigens een contradictio in terminis: Partch speelde geen concerten. Muziek spelen was voor hem een gemeenschapsvormend ritueel dat alle zintuigen moest bedienen: zowel het oor als het oog. Partch plaatste zichzelf bewust buiten het traditionele kader van Europese kunstmuziek. Immers: 'Life is too precious to spend it with important people.'

Laat een ding duidelijk zijn. Ictus speelt niet de muziek van Harry Partch. De reden is eenvoudig: de muziek van Partch valt in grote mate samen met zijn persoon, zijn instrumenten en zijn radicaal eigengereide levenswijze in de zelfgekozen marge van de (muzikale) wereld. Partch ten voeten uit: de bebaarde componist spreekt met vuur, verve en kennis van zaken over de typische resonanties en akoestische eigenschappen van verschillende soorten whiskyflessen. Met zijn dood stierf ook de originele uitvoeringspraktijk van zijn muziek. Althans zo vinden vele Partchianen. Wend je dus voor de originele uitvoeringen tot de platenzaak, iTunes of Youtube. Ictus speelt adaptaties van 'The Wayward' door Tim Mariën (1975), musicoloog, componist, instrumenten-verbouwer, en vooral: Partch-fan. Ook op het programma: een eigen compositie van Tim Mariën op zijn geadapteerd instrumentarium, en ter introductie 'A Portrait of Harry', een compositie van Gentenaar Thomas Smetryns (1977) speciaal geschreven voor dit concert.

Was het voor Tim Mariën het geen onmogelijke opdracht om muziek te adapteren die Partch schreef voor zeer specifieke instrumenten? Tim Mariën: "Meer nog dan een praktisch probleem vind ik het moreel erg heikel. Ik worstel daar erg mee. Wie ben ik om aan zijn composities te gaan morrelen? Het verhaal van Partch is zo eerlijk, zo authentiek en zo wars van commerciële oogmerken, dat het me soms zwaar valt om nu zelf een rol te spelen in een soort van postume recuperatie door het klassieke concertsysteem, waar hij zelf zo tegen fulmineerde. Ik had hem graag kunnen zeggen dat ik 'The Wayward' heb herwerkt uit liefde voor zijn muziek. Alles wat ik doe als componist doe ik vanuit oprechte passie. Ik ben van beroep pianostemmer zodat ik mijn muziek omwille van de muziek zelf kan maken, niet voor het geld of om mijn carrière een boost te geven. Ictus heeft me dus in zekere zin voor een onmogelijke opdracht gesteld: muziek die vergroeid is met een leven en een instrumentarium herinterpreteren voor een heel verschillende set instrumenten. Ik heb het morele en praktische probleem opgelost door de opdracht nadrukkelijk op te vatten als een bewerking, een adaptatie. Dat biedt een artistieke vrijheid die in wezen alles toelaat, zolang duidelijk wordt gecommuniceerd dat het om een versie gaat van Partch, niet om Partch zelf. Ik zie mijn versie als een vorm van communicatie tussen twee componisten. En dan is er ook nog de poëzie die ligt in het streven naar de vervulling van een onmogelijk te vervullen doel. Het is eigen aan de menselijke conditie. Die discrepantie tussen ideaal en praktijk vind je eigenlijk ook bij Partch. Zijn systeem gaat uit van een loepzuivere, wiskundige puurheid, maar in de concrete uitvoering van zijn instrumenten sluipt behoorlijk wat ruis op het systeem. Merkwaardig genoeg charmeert Partch, die steeds bleef zoeken naar die zuiverheid, precies door zijn onzuiverheid, het ongepolijste."

Hoe heeft Mariën die adaptatie concreet aangepakt? Tim Mariën: "Ik wilde geen noot per noot transcriptie van zijn muziek voor bestaande instrumenten, zoals componist Ben Johnston dat erg mooi deed voor het Kronos Quartet. Ik wilde het klankbeeld van Partch benaderen door bestaande instrumenten te verbouwen. De eerste stap was een microtonale piano, waarvan de toetsen een heel spectrum aan microtonale tussentonen bestrijkt. Om de instrumenten op de kop te tikken ben ik rommelmarkten afgegaan. Een oude zither en een banjo werden verknutseld. Ook een Chicago Reed Organ uit de jaren '20 heb ik microtonaal geadapteerd, een soort harmonium eigenlijk. Op zich vind ik het interessanter om bestaande instrumenten te adapteren, in plaats van replica's te gaan bouwen van het Partchinstrumentarium. Ik vind niet, zoals Partch, dat we nieuwe instrumenten nodig hebben. Ik hou me liever bezig met het omturnen van het bestaande arsenaal. Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat wat ik met die instrumenten heb gedaan, ze vertimmeren, verbouwen en adapteren, dat ik een gelijkaardige bewerking heb uitgevoerd op de partituren. Om het klankbeeld van Partch te benaderen heb ik behoorlijk in de partituren moeten rommelen. Tussen mijn werk als instrumenten- en partiturenverbouwer zit een analogie en een eenheid die ergens ook wel aansluit bij de werkwijze van Partch zelf. Partch is in de loop van zijn leven 'The Wayward' blijven herwerken voor steeds grotere bezettingen. Je zou het kunnen zien als een levend organisme, een steeds onvoltooid blijvend work in progress. Zo bekeken is mijn versie misschien een van de evolutiestadia van 'The Wayward'."

Tegenover de adaptatie van Partch plaatst Mariën ook een eigen compositie met de enigmatische titel 'Toeënwâs'. Tim Mariën: 'Ik wou ook zelf iets bijdragen tot het project, maar dan met de instrumenten die ik voor de Partchadaptatie had uitgewerkt. Het klankbeeld is dus op het eerste gehoor erg gelijkend, wat verwarrend kan zijn. Maar het is gecomponeerd vanuit een volledig andere opvatting over stemming en klank dan die van Partch. De titel geeft aan waar het over gaat. 'Toeënwâs' is een transcriptie van het dialectwoord 'toonwijs', wat 'melodie' betekent. In het dialect van Heist-op-den-Berg kan je ook zeggen dat iemand toonwijs is in een activiteit, zoals in mijn geval het componeren van muziek. Je bent 'toonwijs' als je op een bepaald vlak de eerste stappen hebt gezet. Je bent vertrokken maar je bent er nog niet."

In opdracht van Ictus schreef Thomas Smetryns, speciaal voor dit programma, een nieuwe compositie: 'A Portrait of Harry'. Hoe werkt dat, een muzikaal portret van Harry Partch? Thomas Smetryns: "Ik wilde uitdrukkelijk een muzikale inleiding schrijven op de figuur van Partch. Je kan het vergelijken met een schildersportret door een collega. Het is daarbij niet de bedoeling dat je dat portret ook in de stijl van de geportretteerde uitvoert. Mocht Matisse een portret geschilderd hebben van Picasso dan had hij dat ook niet à la Picasso gedaan. Een portret maken van Picasso hoeft niet de reden te zijn om plots de kubist te gaan uithangen. Ik ben dus trouw gebleven aan mijn eigen aanpak. Het leek me weinig zinvol om het stemmingssysteem van Partch over te nemen, al gebruik ik wel microtonale intervallen. Alle onderdelen in de muzikale wereld van Partch zijn onderling van elkaar afhankelijk: zijn stemming, zijn instrumenten, de terugkeer naar de Griekse filosofie, het lichamelijke. Het is onzinnig om één van die aspecten eruit te lichten. Ik heb me dus geconcentreerd op een alles overkoepelend persoonlijkheidskenmerk van Partch, zijn idealisme. Het vuur waarmee hij leefde en werkte hoor je bij uitstek in zijn manier van spreken: gezaghebbend, melodieus en in bewoordingen die je meteen in marmer kan gaan uithouwen. Mijn ruw klankmateriaal bestaat dus uit geluidsfragmenten waarin Partch spreekt over zijn werk. 'I am Harry Partch, a composer', zegt hij ergens. Meer dan een voorstelling van zichzelf is het een krachtige affirmatie. Ik heb deze en andere frases akoestisch geanalyseerd, vertraagd en gearrangeerd voor contrabasfluit, trombone, zithers en geprepareerde gitaar. Dat klopt ook met de muzikale praktijk van Partch zelf. Als hobo noteerde hij uitspraken van zijn collegazwervers in notenschrift. Hetzelfde doet hij in de bundel 'Bitter Music' waarin hij bij sommige dialogen de stembuiging in noten uitschreef. Ik pas een Partchiaans procedé dus toe op Partch zelf.
De oorspronkelijke tekst zelf is niet meer decodeerbaar. Wel heb ik voor de muzikanten aangegeven welke woorden ze in hun partij vertolken. Ik ben er van overtuigd dat de muzikanten met de tekst in het achterhoofd hun partij met een welbepaald engagement zullen spelen. Die speelhouding zal dan weer wel voor de luisteraar waarneembaar zijn. Daarnaast confronteer ik de instrumenten met samples van Partch' stem. Ik selecteerde specifiek die uitspraken waarin zijn overtuiging en de strijdvaardigheid duidelijk tot uiting komen. Die samples worden vertolkt door een typisch 20e eeuwse datadrager, de vinylplaat. Het creëert een tastbare visuele link tussen klankproducent en de klank. De vinylplaat is bovendien zijn medium. Partch stuurde eigenhandig zijn vinylplaten op naar zijn klanten overal ter wereld, met je adres op de kartonnendoos in zijn handschrift."

Programma :

  • Harry Partch (1901-1974), 'The Wayward', in een nieuwe realisatie van Tim Mariën
  • Tim Mariën (1975), Toeënwâs (2010)
  • Thomas Smetryns (1977), A Portrait of Harry (creatie)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Ictus : The Wayward
Donderdag 19 januari 2012 om 20.15 u
(Inleiding om 19.15 u door Bob Gilmore (musicoloog en Partch-kenner) en Tom Pauwels (Ictus))
Handelsbeurs - Gent

Kouter 29
9000 Gent

Meer info : www.handelsbeurs.be en www.ictus.be

Bron : Tekst Wannes Gyselinck voor de Handelsbeurs

Extra :
Mikroton 13 : Omtrent Harry Partch, Sebastian Bradt op www.logosfoundation.org
Harry Partch Information Center : www.harrypartch.com
Harry Partch Foundation : www.corporeal.com
Harry Partch op www.schott-music.com
American Mavericks: Harry Partch's Instruments - playable with explanations and musical examples
Downloadable audio from the out-of-print LP "The World of Harry Partch"<
Harry Partch op youtube (met o.a. een BBC documentaire uit 2006)
Thomas Smetryns : www.thomassmetryns.be, www.myspace.com/thomassmetryns, www.matrix-new-music.be en youtube

Elders op Oorgetuige :
Liquid Room: vloeibaar concert met de allures van een festival, 16/01/2011
Harry Partch : Amerikaans pionier van de muziek in juiste boventoonstemming, 3/03/2008

10:42 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.