01/11/2011

Garth Knox, Alexis Descharmes & Sebastien Vichard balanceren tussen poëzie en electronics

Alexis Descharmes De cello is het lievelingsinstrument van Kaija Saariaho. "Mij interesseert het immense bereik van het instrument", schreef ze. "Het diepe register levert in combinatie met de boventonen een rijk palet aan klankkleuren op." Tijdens het componeren vertrekt Saariaho vanuit de concrete klank en de fysieke benadering van een instrument: hoe staan de vingers op de snaren, hoe klinkt een bepaalde triller … De klank van de altviool associeert ze naar eigen zeggen met ademen. In Vent nocturne speelt de ademhaling samen met de wind een centrale rol in de elektronische partij. De ritmische polyfonie van de twee harten die tegelijkertijd in het lichaam van een zwangere vrouw kloppen, vormt dan weer de inspiratiebron voor het trio Je sens un deuxième cœur, waarin Saariaho materiaal uit haar opera Adriana Mater verwerkte. Voormalig altviolist van het prestigieuze Arditti Quartet Garth Knox, en cellist Alexis Descharmes (foto), twee van Saariaho's favoriete kamermuzikanten balanceren in dit concert tussen poëzie en electronics.

Saariaho's werk kan omschreven worden als een fragiel spel van klankkleuren, dat een sensuele, dromerige maar ook mysterieuze sfeer uitstraalt. Petals ("Bloembladen") is een uitloper of afsplitsing van Nymphéa ("Waterlelie"), het strijkkwartet met elektronica van Saariaho. In Petals bespeelt zij de tegenstelling tussen geruis - zuivere toon en boventoonspectrum. Dit gebeurt door o.a. de  boogdruk op de snaren te verhogen tot krasgeluiden waardoor de korreltextuur van de klank hoorbaar wordt of omgekeerd de boogdruk te verminderen - sul ponticello - waardoor het timbre en harmonisch boventoonspectrum van de toon verschijnt. De overgang tussen deze twee contrasterende klanksubstanties gebeurt geleidelijk. Het resultaat is een gedurige transformatie, verglijding en transformatie van de klanksubstantie, plastisch een kaleidoscopisch klankleurenspel. 

Het basismateriaal van Petals zijn computeranalyses van cello-ruisklanken die met behulp van de machine verwerkt zijn tot verschillende "ruismodulaties". Bij Petals wordt gebruik gemaakt van een reverb(erator), die een dynamisch schakeerbare galm produceert van 3 tot 15 seconden; en van een harmonizer, die een microtonale pitch-shifting doet, m.a.w. de toon moduleert tot een kwarttoon hoger of lager.  Saariaho over Petals: "De elementen die hier tegenover elkaar staan zijn fragiele, kleurige passages, waaruit nogal energetische gebeurtenissen ontstaan met een duidelijk ritmisch en melodisch karakter. Deze figuren met scherpe contouren, doorlopen verschillende stadia van transformatie, om uiteindelijk te versmelten tot minder dynamische, maar nier minder intensieve filigraine texturen. Mijn doel was om door deze verbinding van sterk tegengestelde uitdrukkingswijzen, de uitvoerder tot verruiming van zijn sensibiliteit te dwingen". (*) 

Kaija Saariaho over 'Je sens un deuxième coeur' : My original idea was to write musical portraits of the four characters in the opera, but when I began reworking the material in the context of chamber music, concentrating on developing the ideas to fit the three instruments of my trio, the piece grew further from the opera.
Compositionally, I started from concrete, high profile ideas and advanced towards abstract, purely musical concerns. So, for example, the title of the first section, Je dévoile ma peau, became a metaphor: the musical material introduced was orchestrated to reveal the individual characters of the three instruments and their interrelations. The second and fourth parts both start from ideas of physical violence.
In the context of this trio the violence has turned into two studies on instrumental energy.
Part three is a colour study in which the three identities are melded into one complex sound object.
The last section brings us to the thematic starting point of my opera, again very physical: the two hearts beating in a pregnant woman’s body. I am fascinated by the idea of the secret relationship between a mother and an unborn child. Musically, the two heartbeats and their constantly changing rhythmic polyphony have already served as an inspiration in my music; now the connections between the the two minds added another layer of communication.
These ideas guided the musical development how to share the intense dually-constructed material among the three trio instruments and to let it grow within their specific characters. Finally the title became also a metaphor for music making: isn’t it with the ‘other’ we want to communicate through our music? As written over the last movement, Doloroso, sempre con amore." (**)

Kaija Saariaho over 'Près' : Près for solo cello and electronics emerged at the same time as Amers, a concerto for cello and chamber orchestra. The musical material in the two works is to a large extent the same, but it is used in very different ways, and in terms of form and dramatic structure the pieces are strikingly different. The only identical elements are certain passages for the solo instrument and a few of he electronic materials. Both works were produced at IRCAM, and a few of the electronic component is very important in each case; in Près the electronics continue and expand the musical gesture of the solo instrument in many different directions.

Près is in three movements. The first movement concentrates on a rather linear texture in which the cello part is sometimes fused with the synthetic sounds. This material is based on recordings which I made with Anssi Karttunen and have subsequently either analysed and used as the starting point for the work's harmony and sound synthesis, or transformed in various ways. The synthetic element is realised using resonant filters that also operate in real time in the later movements, where the cello sound is modified on a music workstation developed at IRCAM.

As a whole the electronic element consists of synthetic sounds, modified cello sounds stored in the computer, and real-time sound processing. This latter element has made use of resonating filters and different types of delay, space-filtering, and transposing techniques. The programming work was realised by Xavier Chabot and Jean-Baptiste Barrière at IRCAM.
The title of the work links to its sister-work (Amers, a nautical term for a leading marks or landmarks), and also to Paul Gaugin's painting By the Sea; and hence to the experience of the sea itself and waves, their different rhythms and sounds, stormy weather and calms. In other words: material, wave shapes, rhythmic figures, timbres. The charging up of the music and the ultimate release of that charge.

Près is dedicated to Anssi Karttunen, with whose collaboration I completed the piece, and who gave the first performance in Strasbourg on 11th November 1992." (**)

Kaija Saariaho over 'Vent nocturne' : "The idea for Vent nocturne (‘Night Wind’) first occurred to me while I was reading a bilingual edition on the poems of Georg Trakl. This synchronicity of the two languages - German and French - led me to muse on the relationship between the viola and electronics.

The work is in two parts: Sombres mirroirs (‘Dark Mirrors’) and Soupirs de l'obscur (‘Breaths of the Obscure’). These, as their names suggest, focus first on symmetrical thinking and then on the variation of the glissando, not unlike a sigh, that rounds off the phrases.

To me the sound of the viola has always suggested that of breathing, which, along with the wind, became a major element of the electronic part." (**)

Programma :

  • Claude Debussy (1862-1918), Sonate voor cello en piano in d - Études pour piano (selectie)
  • Kaija Saariaho (1952), Je sens un deuxième coeur, trio voor altviool, cello en piano
    - Petals, voor cello en elektronica
    - Près, voor cello en elektronica
    - Vent nocturne, voor altviool en elektronica
  • Michaël Lévinas (1949), Les Lettres enlacées II, voor altviool

Tijd en plaats van het gebeuren :

Garth Knox, Alexis Descharmes & Sebastien Vichard : Debussy, Saariaho, Lévinas
Zondag 6 november 2011 om 15.00 u
(Interview met Kaija Saariaho door Jan Vandenhouwe om 14.00 u )
Concertgebouw Brugge
''t Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be en www.les-jeunes-solistes.com

(*)  Toelichting K. Saariaho, Petals op www.arnedeforce.be

Extra :
Kaija Saariaho : www.saariaho.org, www.chesternovello.com (**), www.finncult.be en youtube
Kaija Saariaho: de geboren buitenstaander, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl
Michaël Levinas : www.michaellevinas.com, www.arsmusica.be, brahms.ircam.fr en youtube

Elders op Oorgetuige :
Parijs ensemble Solistes XXI brengt werk van Saariaho, Debussy en Schmitt in het Concertgebouw Brugge, 1/11/2011
Belgische creatie van Kaija Saariaho's klarinetconcerto in Concertgebouw Brugge, 1/11/2011
Nox Borealis : installatie van Kaija Saariaho & Jean-Baptiste Barrière in het Concertgebouw Brugge, 31/10/2011
Concertgebouw Brugge plaatst Finse componiste Kaija Saariaho in de kijker, 30/10/2011
Studenten Conservatoire de Lille brengen werk van Michaël Levinas in Kortrijk, 18/05/2011
L'Amour de loin : een hedendaagse opera die het grote romantische gebaar niet schuwt, 14/09/2010
Vlaamse opera opent seizoen met concert rond Mahler en Saariaho, 1/09/2010
Interview met Kaija Saariaho en Jean-Baptiste Barrière, 22/02/2007

Beluister alvast Kaija Saariaho's 'Petals' voor cello en elektronica

23:34 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.