01/11/2011

Belgische creatie van Kaija Saariaho's klarinetconcerto in Concertgebouw Brugge

Kaija Saariaho Muziek beperkt zich niet alleen tot het gehoor: het is een totaalervaring, die al onze zintuigen aanspreekt. Het gaat bovendien niet enkel om het zien, voelen, ruiken of proeven - muziek roept emoties op en appelleert zo aan ons zesde zintuig, een soort intuïtie, een innerlijk gevoel. In haar recente werk, 'D'om le vrai sens', speelt de Finse componiste Kaija Saariaho met al die indrukken: de schreeuw van een klarinet doet opschrikken, harmonieën herinneren aan bepaalde tinten en zelfs geuren, en de soms ruwe klanken zijn haast voelbaar. Geïnspireerd is dit werk door de zes beroemde middeleeuwse wandtapijten 'De dame en de eenhoorn'. Alexander Scriabin verbindt zijn muziek heel expliciet aan kleuren; elke toon, elk akkoord in 'Prometheus' heeft zijn eigen specifieke schakering, die dankzij een lichtorgel ook in de concertzaal ervaren wordt. Bij Debussy roept de muziek niet alleen kleuren op, maar zet je op een achtbaan van emoties, beweging en sfeer. Zweef je in Nuages nog mee op de trage tred van de wolken, in Fêtes barst het feest volop los en word je meegenomen door de dansende ritmes van de stoet, om in Sirènes tenslotte zachtjes mee te deinen op de golven, terwijl de zeemeerminnen hun mysterieuze gezang aanheffen.

De Fins-Franse componiste Kaija Saariaho deelt met Debussy en Scriabin een fascinatie voor kleur- en beeldrijke muzikale taferelen. Saariaho benadert het spel met klankkleuren echter via de akoestische binnenkant van de individuele klank. Toen ze zich in 1982 in Parijs vestigde, op een steenworp van het IRCAM (Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique), leerde ze algauw Tristan Murail en Gérard Grisey kennen, de grondleggers van de zogenaamde spectrale muziek. Voor de componisten uit deze school vormt de binnenkant van de klank - het specifieke boventoonspectrum - de voornaamste vindplaats van klankmateriaal voor hun composities. Met een vrijwel wetenschappelijke analyse van het boventoonspectrum van klanken slagen ze erin de klank als het ware binnenstebuiten te keren. Saariaho was van meet af aan gewonnen voor die benadering: het was de gedroomde methode om haar ideaal van adembenemend kleurrijke muziek in de praktijk om te zetten.

Van meet af aan heeft Saariaho niet alleen voor traditionele instrumenten gecomponeerd, maar ook gebruik gemaakt van tape-compositie en live electronics. Ze heeft zelfs vooral naam gemaakt met stukken waarin ze akoestische en elektronische klanken met elkaar vermengt, zoals Petals, Près of Vent nocturne. In 2000 werd ze bekend bij het grote publiek, toen haar eerste opera L'Amour de loin, in een regie van Peter Sellars, op de Salzburger Festspiele in première ging. De tape-compositie Vers le blanc (1982) was het eerste werk dat Saariaho in het IRCAM realiseerde. Het is symptomatisch voor haar betovering door klankkleur. Het stuk bestaat uit een extreem trage transformatie van een drieklank, die uitgesponnen wordt over een tijdsspanne van maar liefst vijftien minuten! Doordat het proces zo langzaam verloopt, wordt de verandering nagenoeg onwaarneembaar. In Petals (1988), voor cello en live electronics (facultatief), bespeelt Saariaho het spanningsveld tussen geruis en zuivere instrumentale klank. Het geruis bereikt Saariaho door de cellist met grote boogdruk te laten spelen, zodat krasgeluiden ontstaan en de korrelige binnenkant van de klank naar buiten gekeerd wordt. Daartegenover staan boventoonrijke passages, gespeeld met zeer lichte druk op de boog, die een totaal andere klankkleur tevoorschijn toveren.

Tijdens het werk aan haar tweede opera, Adriana Mater (2006), raakte Saariaho gefascineerd door de klankkleur van de klarinet, die in de opera een almaar solistischer plaats kreeg. Het plan om ooit een klarinetconcerto te componeren werd in 2010 gerealiseerd met D'OM LE VRAI SENS. De connectie tussen klank en kleur is in dit concerto ingebakken in de vorm van het werk, dat gebaseerd is op een reeks van zes middeleeuwse wandtapijten getiteld De dame en de eenhoorn. Elk tapijt is een symbolische voorstelling van een van de vijf zintuigen en van een mysterieus zesde zintuig. Saariaho nam de titels van de wandtapijten letterlijk over als benaming van de zes delen van het klarinetconcerto. Daaruit leidde ze de overkoepelende dramaturgie en gestiek van heel het concerto af. Opmerkelijk is dat Saariaho de soloklarinet - zelf een 'eenhoorn' - slechts zelden vooraan, op de gebruikelijke plaats van de solist, laat spelen. Overeenkomstig de benaming van de verschillende delen - en het zintuig dat er centraal staat - laat Saariaho de solist verschillende posities innemen (in de zaal, achter de scène, in het orkest, voor het orkest). Daarmee voegt ze nog de dimensie van de ruimtelijkheid toe aan het rijke kleurenpalet van haar muziek. Neen, muziek werkt niet alleen met geluid, en richt zich niet alleen tot het gehoor. Saariaho wil, blijkens haar klarinetconcerto, niets minder dan alle zintuigen aanspreken: L'Ouïe (gehoor), La Vue (zicht), L'Odorat (reukzin), Le Toucher (tastzin) en Le Goût (smaakzin). Ligt hierin misschien 'le vrai sens' van de muziek?

Kaija Saariaho over haar klarinetconcerto "D'om le vrai sens": "De middeleeuwse wandtapijten over De dame en de eenhoorn zijn vertrekpunten, inspiratiebronnen voor mijn concerto. Onze verschillende zintuigen, hun onderlinge verbanden en hun relatie met muziek en kunst gaven me muzikale ideeën die ik dan verder bleef ontwikkelen aan mijn bureau. Op geen enkel moment in de compositie probeer ik muzikale beschrijvingen van de zintuigen te maken. Het werk gaat vooral over de soloklarinet en haar relatie tot het orkest. (...)

Op een bepaald moment in het compositieproces leek het natuurlijk om de fysieke relatie tussen de solist en het orkest gevarieerder te maken. Het zou best kunnen dat mijn opera's me in deze richting duwden, of misschien waren het mijn gesprekken en discussies met Peter Sellars (de regisseur van Saariaho's opera L'Amour de loin uit 2000, die in deze productie de choreografie van Interview met Kaija Saariaho de solist voor zijn rekening nam, red.) die het werk in deze richting duwden. Het is altijd een plezier om met hem te werken, en het was leuk om met hem te spreken over mijn ideeën omtrent de ruimtelijkheid van dit werk. Wie ik hierbij zeker ook moet vermelden is de klarinettist zelf, Kari Kriikku. Het zou ook zijn persoonlijkheid kunnen zijn die het werk in de richting van een theatrale performance duwde. (...)

Samenwerken met muzikanten en muziek componeren voor specifieke personen is erg inspirerend en maakt het werk makkelijker, ook al is en blijft componeren altijd heel erg moeilijk! Ik werk meestal met muzikanten wanneer de compositie af is. Op dat moment bekijken we het werk samen in detail en vaak bespreken we bepaalde aspecten van de notatie of proberen we alternatieve manieren te vinden om sommige complexe details uitvoerbaar te maken. Voor mij als componist is dat praktische moment, waarbij de muziek concreet wordt, bijzonder geruststellend. "

Programma :

  • Claude Debussy (1862-1918), Nocturnes, voor orkest en koor
  • Kaija Saariaho (1952), 'D'om le vrai sens, klarinetconcerto (Belgische creatie)
  • Alexander Scriabin (1872-1915), Prométhée - Le Poème du Feu, opus 60

Tijd en plaats van het gebeuren :

Brussels Philharmonic, VRK, Kari Kriikku & Jan Michiels : Debussy , Saariaho, Scriabin
Vrijdag 4 november 2011 om 20.00 u
( Inleiding door Jan Christiaens om 19.15 u )
Concertgebouw Brugge
''t Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be en www.brusselsphilharmonic.be

Bron : Teksten Jan Christiaens en Klaas Coulembier voor het Concertgebouw

Extra :
Kaija Saariaho : www.saariaho.org, www.chesternovello.com, www.finncult.be en youtube
Kaija Saariaho: de geboren buitenstaander, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl

Elders op Oorgetuige :
Nox Borealis : installatie van Kaija Saariaho & Jean-Baptiste Barrière in het Concertgebouw Brugge, 31/10/2011
Concertgebouw Brugge plaatst Finse componiste Kaija Saariaho in de kijker, 30/10/2011
L'Amour de loin : een hedendaagse opera die het grote romantische gebaar niet schuwt, 14/09/2010
Vlaamse opera opent seizoen met concert rond Mahler en Saariaho, 1/09/2010
Interview met Kaija Saariaho en Jean-Baptiste Barrière, 22/02/2007

19:11 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.