11/10/2011

Sound as sound : Zorn, Riley & Cage

Terry Riley Toen de zoon van David Harrington, de violist van het Kronos Quartet, tijdens een wandeling op de spectaculaire Mount Diablo in Californië onverwacht overleed, schreef Terry Riley (foto) een groot en merkwaardig in memoriam. Daarin vervoegt een New Orleans-achtige wilde carnavalsfanfare (op tape) het strijkkwartet op het hoogtepunt van het werk. Het is een requiem dat een dodenmars naast uitbundigheid plaatst en allerlei elementen vrolijk door elkaar mengt. De eclectische aanpak van Riley wordt tijdens dit concert geflankeerd door de sereniteit van John Cage en de al even bizarre, ongebreidelde fantasie van de koning van de alternatieve New Yorkse improvisatiescène: John Zorn. Enkele van de meest eigenzinnige Amerikaanse componisten, die allemaal hun onconventionele ding doen, verzameld in één concert, met de meest klassieke van alle bezettingen: het strijkkwartet.

Terry Riley (1935) is een van de grondleggers van de minimal music. Oorspronkelijk onder invloed van Stockhausen raakte hij steeds meer in de ban van Cage. 'Requiem for Adam' kende zijn première in 1999. Riley schreef het ter nagedachtenis aan de 16-jarige Adam Harrington, zoon van David Harrington, de violist van het Kronos Quartet. Voor Riley was het een manier om het verlies van een dierbare te verwerken. John Cage (1912-1992) componeerde zijn 'String Quartet in four parts' in 1950. Het werk is verdeeld in vier movements die verwijzen naar de vier seizoenen: creëren, behouden, vernietigen en rusten. 'Cat O'Nine Tails' (1988) is het oudste van de vier strijkkwartetten van John Zorn (1950). Het vormt een spectaculaire caleidoscoop van overbekende tot nooit gehoorde kwartetklanken die vaak op eenvoudige motiefjes zijn gebaseerd, maar steeds een verrassende pointe hebben. De muziek varieert van een sentimenteel walsje, over scheurend gescratch, tot een persiflage op een van de bekendste Paganini caprices.

John Zorn - Cat o' nine tails
De Amerikaanse componist John Zorn (1953) is zowel binnen de jazzscene als binnen de nieuwe klassieke muziek een opmerkelijk figuur. Bij het jazzpubliek onderscheidt hij zich door zijn kennis van de bebop en zijn beheersing van de altsaxofoon. In de klassieke muziek zet hij aanvankelijk de conceptuele kunst van de jaren 1960 verder, wat duidelijk wordt in de bundel Game Pieces (vanaf 1977). In deze verzameling waarin hij het muziekstuk als een sport met zelf verzonnen spelregels opvat, is improvisatie prominent aanwezig. In de jaren 1980 sloopt hij de grens tussen de genres met The big Gundown (eigenzinnige adaptaties van Morricones filmmuziek) en heeft hij een tijd zijn eigen ensemble 'Naked City'. Hij vermengt jazz met genres als rock punk, metal of klezmer (traditionele joodse muziek) zonder onderscheid. Zijn stijl is meestal agressief, bijna gewelddadig, en zijn geliefkoosde vorm is het 'zappen' waarbij hij telkens verschillende korte fragmenten achter elkaar plakt, zoals bij de montage van een tekenfilm. Cat O'Nine Tails (1988), geschreven voor het Kronos Quartet, is zeer representatief voor die 'zappende' schrijfstijl. Met dit werk schrijft Zorn voor het eerst op een klassieke manier voor strijkkwartet. De musici spelen een opeenvolging van zeer korte fragmenten die telkens in een ander tempo staan. De luisteraar krijgt een zeer bonte waaier te horen van klankkleuren die variëren van conventioneel (zoals een wals) tot letterlijk ongehoord (met 'scratch'-geluiden). Aan het einde wordt een capriccio van de Italiaanse vioolvirtuoos en componist Paganini geciteerd en gepersifleerd. Het vraagt een enorme concentratie van de musici om dit alles als een evidente waterval van gemonteerde geluidsfragmenten te laten klinken. Het is juist de voortdurende omschakeling van de ene naar de andere wereld die de uitvoering zo moeilijk maakt.

Vanaf 1960 zullen LaMonte Young en Terry Riley (beiden geboren in 1935) in de VS een aantal baanbrekende werken schrijven die onder de noemer minimal music vallen. Zij behoren tot de eerste generatie minimal composers (samen met Steve Reich, Philip Glass en Tom Johnson) die, elk op hun manier, het principe van minimal art zullen uitwerken: ze proberen met zeer weinig materiaal tot een zeer intens proces van waarneming te komen. Riley zal in 1964 met In C geschiedenis schrijven. In deze compositie wordt één noot (de do, C) voortdurend herhaald en speelt een vrij te bepalen aantal instrumenten 53 motieven, in een vaste volgorde, en in een zelf te kiezen hoeveelheid. Improvisatie en het repetitieve gaan bij Riley hand in hand. Zijn vroege werken hebben modernistische kenmerken, zo heeft bijvoorbeeld elk werk zijn eigen en uniek concept. In zijn latere werken zoals Salomé Dances for Peace (1985/86, strijkkwartet) is al duidelijk sprake van postmodernisme. De harde kern van de principes uit de vroege jaren blijft op de achtergrond aanwezig, maar geldt niet meer als centrale gedachte. Die krijgt een inhoudelijke invulling zoals bijvoorbeeld in het Requiem for Adam (1999). Op 16 april 1995 overleed Adam Harrington - de zoon van David Harrington, violist van het Kronos Quartet - op 16-jarige leeftijd aan een hartstilstand, tijdens een wandeling op de Mount Diablo. Riley schreef naar aanleiding van dit tragische gebeuren het drieluik Ascending the Heaven ladder - Cortejo Fúnebre en el Monte Diablo - Requiem for Adam. Voor wie alleen de vroege Riley kent, is dit werk een grote verrassing: de herhalingsstructuren zijn er weliswaar nog, maar ze zijn minder rigide. Ze verdwijnen, duiken weer op, veranderen van harmonische context en worden meegenomen in het meanderende muzikale betoog.

Het String Quartet in 4 Parts (1949-50) schreef John Cage (1912-1992) na een belangrijk keerpunt in zijn leven. Hij was in de jaren 1930 zeer actief als slagwerker en maakte daarbij gebruik van minder conventionele geluidsbronnen (schroothopen waren bijvoorbeeld een dankbare voedingsbron voor zijn instrumentarium). Zijn muziek was erg ritmisch georiënteerd en sprak de toenmalige choreografen sterk aan, wat zou leiden tot een levenslange samenwerking met Merce Cunningham. Hoewel hij ook analyselessen kreeg van Schönberg, bleef de Europese traditie voor hem een domein waar hij zich ver van hield. Cage bedacht rond 1940 het concept van de prepared piano. Hij transformeerde de vleugelpiano in een percussief én melodisch slagwerkinstrument. In de loop van de jaren 1940 maakte hij een crisismoment door: zijn huwelijk strandt en hij maakt een reis naar het Oosten. Daar komt hij in contact met het zenboeddhisme en het confucianistische Boek der Veranderingen (I Ching). Hij ontleent aan die ervaring de visie van de egoloze kunst, een invalshoek die vanaf dan zijn composities zal beheersen. Steeds meer zal hij trachten het ego van de componist uit te schakelen, en klanken gewoonweg 'klanken' te laten zijn ('sound as sound'). Zijn meest radicale werk zal Tacet worden (beter bekend als 4'33”), waarin de uitvoerder gedurende 4 minuten en 33 seconden niets actief doet: de compositie wordt gevormd door de omgevingsgeluiden die zich toevallig aandienen. In het String Quartet in 4 Parts zijn de eerste aanzetten tot die egoloze kunst een feit. Wie vertrouwd is met de strijkkwartetten van bijvoorbeeld Beethoven, zal heel erg vreemd opkijken. Er is geen sprake van 'expressieve' muziek in romantische zin. We krijgen niet de indruk dat de componist iets wil vertellen of 'uitdrukken', de klanken lijken elkaar gewoon op te volgen, zonder meer. De rustige beweging in elk van de delen versterkt de indruk nog dat er niets lijkt te 'gebeuren'. Cage, die in die tijd vrij goede contacten onderhield met Pierre Boulez, durfde dit strijkkwartet niet aan deze laatste te tonen. Hij liet het wel zien aan de dodecafonische componist Jacques-Louis Monod. Deze vroeg verbijsterd aan Cage: 'Where are you trying to get to?' Waarop deze antwoordde: 'Nowhere.'

Programma :

  • Terry Riley (1935), Requiem for Adam
  • John Cage (1912-1992), String quartet in 4 parts
  • John Zorn (1953), Cat o' nine tails

Tijd en plaats van het gebeuren :

Bl!ndman [Strings] : Requiem for Adam
Zondag 26 oktober 2011 om 15.00 u
(Inleiding door Yves Senden om 14.15 u )
Concertgebouw Brugge
't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be en www.blindman.be
------------------------------------
Zaterdag 29 oktober 2011 om 20.00 u
CC Ysara - Nieuwpoort

Dienstweg Havengeul 14
8620 Nieuwpoort

Meer info : www.ysara.be en www.blindman.be

Het concert is op 25 mei 2012 ook nog te beleven in Vrijstaat O in Oostende.

Bron : tekst Yves Senden voor het Concertgebouw

Extra :
Terry Riley op en.wikipedia.org, www.otherminds.org, UbuWeb en youtube
Terry Riley (1935-) : Grondlegger van de minimal music, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl
John Cage : www.johncage.info en youtube
John Cage at Seventy: An Interview, Stephen Montague (1985) op UbuWeb Papers
John Cage Online : links compiled by Josh Ronsen
John Cage (1912 - 1992) : Goeroe of charlatan ?, Jan De Kruijff op www.musicalifeiten.nl
John Zorn : en.wikipedia.org en youtube

Elders op Oorgetuige :
Desert Light : muziek als grenzeloos landschap, 10/10/2011
BL!NDMAN [new strings] laveert tussen Beethoven, Berg, Pärt, Henderickx, Crumb en John Zorn, 28/02/2011

Beluister alvast het eerste deel uit Terry Riley's Requiem for Adam

17:13 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.