10/10/2011

Nieuw Ensemble verruimt je blik op de muzikale 20ste eeuw

Edgard Varèse Met Edgard Varèse (foto) en Igor Stravinsky plaatst het Nieuw Ensemble uit Amsterdam twee componisten naast elkaar die de muziek in de eerste helft van de vorige eeuw nieuwe richtingen uit stuurden. Twee componisten ook die Europa ruilden voor de Verenigde Staten. Blikvanger van de avond is het magistrale 'Déserts' van Edgar Varèse, een pionierswerk in de afwisseling van instrumentale delen met zuiver elektronische passages. De woestijnen waar de titel naar verwijst, interpreteerde de componist niet als landschappen, maar als een mentale staat: woestijnen van de geest. Het is een werk dat, zoals de titel al min of meer aangeeft, de uitdrukking is van eenzaamheid, lijden en angst. De eerste opvoering was gepland in juni van 1953, maar dat concert werd om onduidelijke redenen afgezegd. Op 12 en 13 oktober is dit monument nog eens live mee te maken in Brugge en in Leuven. Vergezeld van de film die de wereldberoemde videokunstenaar Bill Viola er 40 jaar na datum bij maakte.

Voor de geweldige dynamiek in het meesterwerk Déserts van Edgard Varèse staan veertien blazers, vijf slagwerkers, piano én tape klaar. En tegelijkertijd draait de gelijknamige film van de Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola. De blazers verkennen nieuwe klanken in Octandre (Varèse) en dompelen onder in een smeltkroes van typische 20ste-eeuwse parodie en vervreemding met Igor Stravinsky. Guo Wenjing registreert en projecteert tegelijkertijd het flitsend handenspel van drie slagwerkers rond een tafel met kleine en grote Chinese gongs. Nieuw Ensemble verruimt stellig je blik op de muzikale 20ste eeuw!

Karlheinz Stockhausen assisteerde Edgard Varèse toen Déserts op 8 december 1954 voor het eerst in Duitsland uitgevoerd werd, een week na het grote schandaal van de première te Parijs. Hij verzorgde de uitsturing van de 'interpolations' met 'son organisé', het elektronische materiaal op de drie bandopnemers. Het was de pionierstijd van de elektronische muziek: het materiaal had Varèse thuis in New York met zijn eigen bandopnemer gerealiseerd en in de studio's van de Franse radio afgewerkt.

Varèse koos Déserts als titel omdat het een magisch woord is dat oneindig veel associaties oproept. Het gaat niet enkel om de fysische woestijnen van zand, zee, bergen en sneeuw, van uitwendige ruimtes, verlaten straten in de steden, kortom alle gedepouilleerde aspecten van de natuur met hun onvruchtbaarheid, hun verwijdering, hun afzondering en hun bestaan buiten de tijd. Het gaat ook om die inwendige ruimte veraf, die geen enkele telescoop kan bereiken, waar de mens alleen is in een wereld van mysterie en van essentiële eenzaamheid. In dit alles vond Bill Viola inspiratie voor zijn videofilm bij Déserts. 'De woestijn is een wervelwind van vuur die de gewoontes van de mens transcendeert. Je kunt je niet voorstellen hoeveel ik van de woestijn houd.' De woestijn heeft ook Varèse altijd geobsedeerd. Zelfs Henry Miller is door Varèses betoog over de woestenij gefascineerd in The Air- Conditioned Nightmare, een boek uit 1945 dat verwijst naar de voorbereiding van Varèses Etude pour Espace (afgewerkt in 1947). De componist vroeg Miller voor dit werk een tekst in 'magische zinnen': 'Ik wil iets van het gevoel dat de Gobi-woestijn uitstraalt.' 'De Gobi-woestijn! Alles draaide voor mijn ogen,' schreef Miller. 'Hij had geen treffender beeld kunnen schetsen van het effect dat zijn georganiseerde klankenmuziek op mij heeft. Het vreemde aan Varèses muziek is dat je verstild achterblijft als je ze gehoord hebt.'

'Son organisé' verwijst naar het dubbele aspect van Varèses werkmateriaal: de klank als kunst en als wetenschap. Vandaar de titel van zijn compositie voor fluit solo: Density 21.5. Het getal verwijst naar de dichtheid van platina, het materiaal van de fluit van Georges Barrère, die het werk creëerde. Varèse kondigde reeds in 1922 de explosieve evolutie van de muziek aan: nieuwe geluiden, totale bevrijding van alle mogelijkheden zonder enige begrenzingen en gedaan met de beperkingen van het klassieke instrumentarium, waarin het slagwerk nooit ten volle gebruikt werd. Het orkest heeft een nieuw instrument nodig, dat over een veel diepere en stevigere bas zou moeten beschikken dan de contrabas en tegelijk een ongeremde beweeglijkheid of continuïteit in toonhoogte moet hebben. Dit zou automatisch de opheffing uitlokken van het bestaande systeem van de 'primitieve' en totaal uitgeleefde indeling van het octaaf in twaalf gelijke halve tonen. In plaats daarvan hoopte Varèse op een nieuwe denk- en werkwijze, waarin de creativiteit van de maker geen enkele begrenzing kent. Varèse voorspelde het elektronische medium en keek uit naar de ruimtelijke spreiding, naar de ruimteverovering van het klankmedium. 'Voor de eerste maal hoorde ik mijn muziek letterlijk geprojecteerd in de ruimte,' kon hij voldaan zeggen na de creatie van zijn Poème Electronique in het Philipspaviljoen op de Wereldtentoonstelling te Brussel in 1958. Dit werk ging in première in de schelparchitectuur van architect-componist Iannis Xenakis, toen de assistent van Le Corbusier. De klank bewoog door niet minder dan 425 luidsprekers.

Octandre toont de typische stijl van Varèse: hij gaat uit van korte cellen, die in hun evolutie verlengen en ontwikkelen. Alles wordt op elkaar betrokken: in de drie korte delen van Octandre vertrekt de componist vanuit hetzelfde celgegeven. De muziek is abstract: een confrontatie van contrasterende tessituren en timbres, met verrassende, felle ritmische interventies. In werken zonder slagwerk worden de aanwezige instrumenten immers percussief behandeld.

Voor Igor Stravinsky was het Octet een compositie met een symboolfunctie: gedaan met het heftige expressionisme van Le Sacre du Printemps. De nieuwe wind kwam uit het neoclassicisme. Stravinsky laat de 'romantische' strijkersklank achterwege en kiest voor een ongewone combinatie van hout- en koperblazers, waarbij de contrabas een anti-romantische baspartij heeft. Het stuk is 'klassiek' in drie delen, met duidelijke thema's, die door hun ritmische levendigheid typisch stravinskiaans zijn. Er is lichtheid alom, zelfs een tikje humor in sommige interventies. Het neoclassicisme is compleet in het tweede deel: een thema met variaties, met een heuse wals als vierde variatie en een fugato (variant van een fuga) als zevende variatie. De muziek verwijst regelmatig naar L'Histoire du soldat en de dansen uit het ballet van Petroushka. Niet iedereen was opgezet met Stravinsky's stijlwending: Prokofiev beschimpte dit als 'muziek van Bach met valse noten'.

Als violist van de Chongqing Zang- en Dansgroep was de Chinese componist Guo Wenjing in de jaren 1970 verplicht om niets anders te spelen dan revolutionaire modelopera's. Gelukkig hoorde hij muziek van Beethoven, Paganini en zelfs Shostakovich omdat een oud musicus zijn platenverzameling had kunnen redden van de vernielingsdrang van de Rode Wacht. In 1978 werd hij toegelaten tot het Centraal Conservatorium van Peking, waar hij tegenwoordig hoofd van de compositieafdeling is. Hij maakt nog steeds gebruik van Chinese instrumenten, die hij in ensembles met het westerse instrumentarium combineert. Zijn muziek is mysterieus, vaak met een onheilspellende ondertoon. Dat zou te wijten zijn aan zijn herinneringen aan hekserij, fantastische en onverklaarbare gebeurtenissen en geesten. Fenomenen die welig tierden in zijn geboortestreek en vooral in de fabels, vermengd met de volksmuziek die hij er hoorde. Parade is een stuk voor drie slagwerkers en zes kleine Chinese gongs die met stokken uit verschillende materialen en met de handen bespeeld worden. De drie percussionisten moeten een perfect gesynchroniseerde 'choreografie' uitvoeren omdat zij in snelle afwisseling op dezelfde gongs slaan.

Programma :

  • Edgard Varèse (1883-1965), Density 21.5 - Octandre - Déserts (met video van Bill Viola)
  • Igor Stravinsky (1882-1971), Octet
  • Guo Wenjing (1956), Parade

Tijd en plaats van het gebeuren :

Nieuw Ensemble : Varèse, Stravinsky, Wenjing
Woensdag 12 oktber 2011 om 20.30 u
(inleiding door Klaas Coulembier om 19.45u )
Schouwburg Leuven
Bondgenotenlaan 21
3000 Leuven

Meer info : www.festivalvlaamsbrabant.be en www.nieuw-ensemble.nl
----------------------------------
Donderdag 13 oktber 2011 om 20.00 u (inleiding door Yves Knockaert om 19.15u )
Concertgebouw Brugge
't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be en www.nieuw-ensemble.nl

Bron : tekst Yves Knockaert voor het Concertgebouw, oktober 2011

Extra :
Edgar Varèse op brahms.ircam.fr en youtube
De componist Edgar Varèse, Harry Mayer op www.mayertjes.nl
Edgar Varèse (1883-1965): Oervader van bruïtisme en elektronische muziek op www.musicalifeiten.nl
Guo Wenjing op en.wikipedia.org, english.cri.cn en youtube

Elders op Oorgetuige :
Organised sound : Stephan Weytjens schetst componistenportret Edgar Varèse, 2/10/2011
Novecento 2011 : boeiende confrontaties tussen heden en verleden, 26/09/2011

Bekijk alvast het eerste deel van Edgard Varèse's Déserts, met video van Bill Viola



en deel 2

00:52 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.