10/10/2011

Desert Light : muziek als grenzeloos landschap

Desert Light In de 20ste eeuw lieten heel wat Amerikaanse componisten zich inspireren door het grenzeloze landschap van de woestijn. Tijdens 'Desert Light' wijdt het Concertgebouw drie opeenvolgende dagen aan componisten als Varèse, Reich, Cage en Riley, die ver van de Europese tradities een volstrekt nieuwe muzikale wereld ontsloten.

Een van de eerste werken waarin akoestische muziek aan elektronica wordt gekoppeld, is Déserts van Edgar Varèse. Hij koos de titel omdat 'het een magisch woord is dat het oneindige oproept'. De woestijn waar de mens enkel nog zijn innerlijk hoort, inspireerde ook Steve Reich voor The Desert Music. Maar Varèse en Reich beeldden geen zand en duinen uit in hun muziek; ze interpreteerden de woestijn als een mentaal landschap, een inspirerende plek van tijdloosheid, leegte en stilte, van nomadisme ook, en bijbelse visioenen. Reich dacht aan de Sinaï en aan woestijnen in Californië en New Mexico. The Desert Music gaat over horen en zien, geluid en licht. 'Ooit stelde ik me het licht voor als metafoor voor tonaliteit', zegt Reich. 'Het harmonische systeem van de westerse mens leek me een licht dat straalt uit de duistere oneindigheid van alle beschikbare klankvibraties.' Ook in Terry Rileys Requiem for Adam, eveneens livemuziek met electronics, staan licht en oneindigheid centraal. Riley vond zijn inspiratie in het vergezicht vanop Mount Diablo, de berg in Californië waarop de jonge Adam Harrington stierf. Als Rileys muziek in het laatste deel de top lijkt te bereiken, valt ze plots stil. 'Maar ze eindigt niet echt', zegt Riley. 'Wie ooit meegesleurd werd in een kolk van stralende tonen, kent het prachtige aura van on-klinkende klank die als een ziel, los van het lichaam, voortzweeft na de laatste noot.'

"Beethoven had ongelijk!", zei John Cage in 1952. Hij choqueerde de muzikale goegemeente door te stellen dat Beethoven generaties componisten had misleid door zijn muziek te structureren in doelgerichte muzikale verhalen, in plaats van ze moment voor moment te laten gebeuren. Een groter contrast dan dat tussen Beethovens Vijfde Symfonie (15/10, Brussels Philharmonic) en het String quartet in 4 parts van John Cage (16/10, BL!NDMAN [strings]) is inderdaad nauwelijks denkbaar. Terwijl Beethoven vanuit een enkele muzikale cel een uiterst coherent muzikaal bouwwerk ontwierp, met een duidelijk dramaturgisch verloop van tragisch donker naar triomfantelijk licht, schiep Cage in zijn strijkkwartet een 'bijna stationaire' klankstructuur.

Volgens Alex Ross, muziekrecensent van de New York Times, klinkt in deze muziek van Cage de geest van Californië en de Amerikaanse westkust door. In De rest is lawaai, een erg aanbevelenswaardig boek over de muziek van de 20e eeuw, schrijft Ross over de spirituele band die ook de minimal music van componisten als Steve Reich, Philip Glass en Terry Riley heeft met de ruimte van het Westen. 'De minimalistische landschappen worden gefilterd door nieuwe manieren van zien en horen die verband houden met de technologie van de snelheid. Ze roepen de ervaring op van een autorit door de lege woestijn, de gelaagde herhalingen in de muziek weerspiegelen de veranderingen die het oog ziet: verkeersborden die langsflitsen, een verschuivende bergketen aan de horizon en de constante van het asfalt onder het gaspedaal.'

Voor het Requiem for Adam (16/10, BL!NDMAN [strings]) vond Terry Riley zijn inspiratie in het spectaculaire vergezicht vanop Mount Diablo in Californië. Steve Reich verwijst in de titel van The Desert Music (15/10, Brussels Philharmonic) expliciet naar de woestijn. Tijdens het componeren van dit grootschalige orkestwerk dacht hij aan verschillende woestijnen. 'Een daarvan was de Sinaï', zegt Reich. 'Toen de Joden 3500 jaar geleden door de Sinaï trokken tijdens hun exodus uit Egypte, kwamen ze in een land waar leven onmogelijk was. Het enige wat hen in leven hield was een goddelijke interventie. We mogen niet vergeten dat de Joden de goddelijke revelatie niet in Israël kregen, maar in de woestijn, in een land dat niemand toebehoorde. Later gaat ook Jezus naar de woestijn om er met zijn visioenen in het reine te komen, om te weerstaan aan zijn verzoekingen, om er te strijden met de duivel ...'

Reich dacht bovendien aan zijn eigen trektochten in de Mojave-woestijn van Californië, maar ook aan de woestijnen van White Sands en Alamagordo in New Mexico, waar nucleaire wapens worden getest. Niet voor niets zet hij in The Desert Music volgend vers van W. C. Williams op muziek: 'Man has survived hitherto because he was too ignorant to know how to realize his wishes. Now that he can realize them, he must either change them or perish.'

Net als Reich beeldde Edgard Varèse in Déserts (13/10, Nieuw Ensemble) niet simpelweg zand of duinen uit. Ook hij interpreteerde de woestijn als een mentaal landschap, een woestijn van de geest. Zijn muziek, waarin instrumentale blokken afwisselen met zuiver elektronische fragmenten, lijkt ons te zeggen: 'Beethoven was wrong!' Qua vorm ligt Déserts in het verlengde van de muziek van Igor Stravinsky (13/10, Nieuw Ensemble) die evenals Varèse Europa ruilde voor Amerika. Al deze muziek breekt met de beethoveniaanse, Europese traditie waarbinnen muziek steeds als een doelgericht, dialectisch verhaal gedacht wordt. Varèse, Reich, Cage, Riley en Stravinsky gingen elk op hun manier op zoek naar alternatieven. Hun muziek is, in de woorden van Brian Eno, 'als een wegdrijven van het verhaal in de richting van het landschap'.

Tijd en plaats van het gebeuren :

Desert Light
Van donderdag 13 t.e.m. zondag 16 oktober 2011
Concertgebouw Brugge

't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be

Bron : tekst Jan Vandenhouwe voor het Concertgebouw

Elders op Oorgetuige :
Sound as sound : Zorn, Riley & Cage, 11/10/2011
The Desert Music : Reich versus Beethoven, 11/10/2011
Nieuw Ensemble verruimt je blik op de muzikale 20ste eeuw, 10/10/2011

19:40 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.