05/10/2011

Brussels Radio Philharmonic zet Polen in de spotlights met werk van Gorecki, Lutoslawski, Penderecki en Szymanowski

Gavriel Lipkind Wat zeggen de sterren ons? Wat zeggen de grote namen uit de muziekwereld ons, maar ook: wat zeggen de sterren rond de planeet aarde ons? Elk concert van het Gent Festival van Vlaanderen heeft een link met dit thema. Het Festival plaatst de grote sterren uit de muziekwereld op het podium, en zorgt voor een inhoudelijke overeenkomst of een visueel effect dat aansluit bij het thema.

Brussels Radio Philharmonic - het Vlaams Radio Orkest - zet Polen in de spotlights, een land dat zich ondanks - of misschien net dankzij - talrijke politieke strubbelingen wist te profileren op het vlak van de kunsten, en dan vooral de muziek. Een mooie verzameling Poolse stars zorgt voor een uniek programma. De Derde Symfonie van Szymanowski is een magistrale compositie, die veel te weinig op de concertpodia te horen is. Het credo 'onbekend is onbemind' mag hier eenvoudigweg niet gelden. Groot koor en orkest, de virtuoze cellist Gavriel Lipkind (foto), fabelachtige muziek uitgaande van zinderende poëzie... Wat wil een mens nog meer? Ook het celloconcerto van Lutoslawski wordt een belevenis, temeer omdat Antoni Wit, de dirigent, een leerling was van de componist. Geniet van het fijnste dat muzikaal Polen te bieden heeft.

Gavriel Lipkind, een Israëlisch wonderkind
Gavriel Lipkind was amper acht jaar bij zijn radiodebuut en groeide uit tot een intelligente, begenadigde cellist. Hij had de moed om zich na zijn vliegende start drie jaar van het podium terug te trekken om te studeren en zijn repertoire te perfectioneren. Jelle Dierickx, artistiek coördinator van het Gent Festival van Vlaanderen: "Met ijzeren discipline streeft Lipkind keer op keer perfectie na. Hij stopt zijn bezetenheid niet onder stoelen of banken en toch blijft hij een nederige muzikant." Hij trad op met orkesten als de Israel Philharmonic Orchestra, Münchner Philharmoniker, Baltimore Symphony Orchestra en dirigenten als Zubin Mehta, Yehudi Menuhin, Gidon Kremer en Pinchas Zukerman. Lipkind wordt beschouwd als een van de strafste cellisten van dit moment. Een buitengewoon expressieve, maar ook eigengereide musicus met een charisma om u tegen te zeggen.

Witold Lutoslawski, Concert voor cello & orkest
Onder het communistische regime na de Tweede Wereldoorlog heeft de nieuwe muziek in Polen een grotere vrijheid genoten dan in de andere Oost-Europese landen. Dat was te danken aan de revolte tegen de culturele inmenging van de overheid, die in 1956 resulteerde in de eerste editie van de Warschause Herfst, een internationaal festival voor nieuwe muziek dat tot op vandaag een grote faam geniet. Vooruitstrevende werken zoals het Celloconcerto van Lutosławski uit 1970 zouden nooit kunnen geschreven zijn zonder dit festival. Het wordt nog altijd beschouwd als een 20ste-eeuws hoogtepunt in het concertogenre. Met een lange solo voor de cello begint het: 'concerteren' betekent hier letterlijk dat de solist bijna de hele tijd aan het woord is en op de voorgrond treedt, in 'strijd' met het orkest dat hem imiteert, maar ook een eigen rol speelt, vooral opgedeeld in kleine groepjes. De trompet en de kopers fungeren als ‘signaalbrengers’: zij kondigen grote veranderingen in de loop van het stuk aan. Een ander structurerend element is de terugkerende herhaalde toon van de eerste inzet van de cello. Het concerto is ook bijzonder expressief: afwisselend vriendelijk, lyrisch, humoristisch en speels zijn de monologen van de solist, daarnaast is de sfeer soms onheilspellend, 'furioso' of zieltogend, als het ware op sterven na dood. Een laatste aspect van Lutosławski's muziek uit deze periode is het toepassen van beperkte of beheerste aleatoriek, een vorm van vrijheid of geleide improvisatie, met gewilde asynchrone momenten of geprovoceerde ritmische ontsporingen als resultaat.

Krysztof Penderecki, Agnus Dei - Polish Requiem
Een tweede belangrijke fase in de recente Poolse geschiedenis met directe invloed op de cultuur en vooral op de muziek, was de vakbeweging Solidarność, gesticht in de jaren '70 door Lech Wałęsa, een elektromonteur van Gdansk, die in 1990 president van zijn land zou worden. Wałęsa koos in 1980 voor het principe van geweldloosheid nadat doden gevallen waren toen de stakingen van de havenarbeiders gewelddadig werden onderdrukt. De vakbond onderhield goede contacten met de katholieke kerk en genoot haar steun. Deze politieke gebeurtenissen verklaren de titel van Penderecki's werk, waarvan het Agnus Dei een onderdeel is: het Pools Requiem is een nationalistisch en politiek getint 'in memoriam’. De muziek van Penderecki werd onder meer door dit werk een symbool voor het patriottisme in de vakbondsstrijd en door de religieuze inhoud ook een symbool voor de strijd van de katholieke kerk tegen de communistische staat. In 1980 kreeg de componist een opdracht van Lech Wałęsa: ter nagedachtenis van de slachtoffers van de opstand in Gdansk in 1970, schreef hij het Lacrimosa. De première vond plaats ter gelegenheid van de onthulling van het monument voor genoemde slachtoffers in 1980. Wat later droeg Penderecki het Agnus Dei op aan kardinaal Wyszyński, die overleden was op 28 mei 1981: het werk werd voor het eerst uitgevoerd op de begrafenis van de kardinaal. Samen met een aantal andere werken vormen deze stukken de kern van het Pools Requiem. Het Agnus Dei is geschreven voor koor a capella. Het gaat uit van een gesloten boogmelodie met ingekeerd karakter, die verschillende malen herhaald wordt, voorzien van andere tegenmelodieën. De muziek beeldt de tekst uit als het woord 'peccata' (zonden) 'pijnlijk' in de hoogte gestuwd krachtig gescandeerd gezongen wordt. Het geheel is diep treurig en meeslepend.

Henryk Górecki, Amen
Niet alle componisten verging het zo goed als Penderecki: Górecki moest in 1979 wegens de politieke omstandigheden ontslag nemen als rector van het conservatorium van Katowice. Na een periode van avantgardisme begon Górecki religieus en meditatief geïnspireerde, vooral vocale muziek te schrijven in de jaren 1970. Amen voor achtstemmig koor dateert uit 1975, direct daarna heeft hij zijn bekende Symfonie nr. 3, Symfonie van de Klaagzangen gecomponeerd. Amen is gebaseerd op één enkel religieus tekstwoord (Amen = het zij zo), voortdurend herhaald en gescheiden door stiltes die ademhalingen zijn. Op liggende basnoten verschuiven akkoorden, stijgend en dalend, versterkend en verzachtend, stil mediterend en soms naar schrijnende hoogtepunten: Amen in alle mogelijke betekenissen. De sfeer leunt aan bij de Oost-Europese kerkmuziek, de componist wilde eer brengen aan de traditie van de Poolse religieuze hymnes, maar hij wilde dit nationaal-religieuze tegelijk transcenderen tot een universeel humanistisch gegeven, terwijl het uitgangspunt zijn moeilijke persoonlijke situatie was, niet enkel door de politiek, maar ook door ziekte.

Karol Szymanowski, Symphony nr.3
Ook Karol Szymanowski koos meer dan eens voor een religieuze compositie, de bekendste is zijn Stabat Mater. Zijn Derde Symfonie voor tenor, koor en orkest uit 1914-16 is helemaal geïnspireerd op zijn reis naar Sicilië en Noord-Afrika en op literatuur (het grootste deel van zijn oeuvre is gebaseerd op literatuur). Bij een van de grootste Perzische 13de-eeuwse sufi-dichters, Jalal ad-Dinar- Rumi, koos hij een mystiek gedicht voor zijn Derde Symfonie, zijn Lied van de nacht. De tekst beschrijft hoe het geestelijke en goddelijke deel uitmaken van de nacht, waardoor de nacht geen tijd is om te slapen, maar de geschikte gelegenheid om eenheid met die godheid te vinden. Een commentator vergeleek deze symfonie met een Perzisch tapijt en prees hoe sterk de oosterse eigenheid geraakt werd, zonder te vervallen in oosterse kleurtjes of oosters aandoende melodische wendingen en toonladders. Szymanowski wilde veel meer dan dat. Hij beschouwde de artistieke creatie als een totaalsynthese van de menselijke cultuur: tijdens de Eerste Wereldoorlog begon hij Griekse en Byzantijnse antieke literatuur, Leonardo da Vinci en de cultuurfilosofische beschouwingen van Taine te lezen en bestudeerde hij oude culturen van Oost en West. Al deze inspiratiebronnen zijn in deze symfonie verwerkt. Szymanowski werkt de melodieën op een eenvoudige en directe manier uit, maar hij zoekt des te meer schakeringen in klankkleur, ritme en dynamiek. In antwoord op de vocale solist, de tenor, treden verschillende instrumenten solistisch op, vooral de viool, maar ook de fluit, de althobo en de klarinet. Daardoor wordt zijn symfonie emfatisch in de veruiterlijking, tegelijk vol spirituele expressie, maar bovenal passioneel gedreven, dionysisch. De muziektaal doet denken aan de grootsheid en de zwaarte van de laatromantische Mahler, maar de taal blijft eenvoudiger en directer. Het Largo is het derde deel, merkwaardig genoeg de finale van deze symfonie, voorafgegaan door een orkestraal Scherzando als tweede deel en een gematigde beweging als openingsdeel. In de vocale hoekdelen is het telkens de tenor die de zang inleidt, hij wordt bevestigd door het koor.

Programma :

  • H. Górecki, Amen
  • W. Lutoslawski, Concert voor cello & orkest
  • K. Penderecki, Agnus Dei - Polish Requiem
  • K. Szymanowski, Symphony nr.3 in Bes op.27 (Song of the Night: Pieśń o Nocy)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Brussels Philharmonic, VRK, Octopus Symfonisch Koor & Gavriel Lipkind : Gorecki, Lutoslawski, Penderecki, Szymanowski
Zaterdag 8 oktober 2011 om 20.00 u
Muziekcentrum De Bijloke Gent

Bijlokekaai 7
9000 Gent

Meer info : www.gentfestival.be, www.brusselsphilharmonic.be, www.vlaamsradiokoor.be, www.octopusensembles.be en www.lipkind.info

Bron :

Extra : tekst Yves Knockaert voor Gent Festival van Vlaanderen

Henryk Górecki op en.wikipedia.org, www.boosey.com en youtube
De post-modernen: Pärt, Górecki en Schnittke, Friska Frank op www.nopapers.nl
Composer Henryk-Mikolaj Górecki. A conversation with Bruce Duffie, Bruce Duffie op www.bruceduffie.com, 1994
Witold Lutoslawski op www.chesternovello.com, en.wikipedia.org en youtube
Witold Lutoslawski (1913 - 1994) : Poolse tussenpaus op www.musicalifeiten.nl
Krysztof Penderecki op www.schott-musik.de en youtube
Krzysztof Penderecki (1933 -): Grensoverschrijdingen, Jan De Kruijff op www.musicalifeiten.nl
Karol Szymanowski op nl.wikipedia.org, www.usc.edu en youtube
Karol Szymanowski (1882-1937): Is zijn tijd gekomen ?, Jan De Kruijff op www.musicalifeiten.nl

Elders op Oorgetuige :
Stars ! Gent Festival van Vlaanderen in hogere sferen, 14/09/2011
Contemplatief kamerconcert als eerbetoon aan de Poolse componist Henryk Gorecki, 22/01/2011
In Memoriam Henryk Mikolaj Górecki (1933 - 2010), 12/11/2010

Beluister alvast Henryk Górecki's Amen



het eerste deel uit Lutoslawski's Cello Concerto



het Agnus Dei uit Krzysztof Penderecki's 'Polnishes Requiem'



en dit fragment uit Karol Szymanowski's Symphony nr.3

15:43 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.