02/10/2011

Rhapsody : avontuurlijk openingsconcert van het Symfonieorkest Vlaanderen & Patricia Kopatchinskaja

György Ligeti Muzikale thema's gebaseerd op volksmelodieën liggen aan de basis van een rapsodie. De seizoensopener van het Symfonieorkest Vlaanderen illustreert deze definitie dan ook voortreffelijk. Ondanks haar jonge leeftijd, behoort de Moldavische Patricia Kopatchinskaja al tot de absolute wereldtop. Haar stoutmoedige en uiterst expressieve interpretaties maken haar bijzonder geliefd. Grenzen tussen volksmuziek en gecomponeerde muziek doen bij haar niet ter zake. En daarmee bevindt ze zich in goed gezelschap bij de Hongaarse componist Ligeti (foto). Zijn vioolconcerto klinkt nu eens beklemmend ongewoon dan weer fascinerend, maar is bovenal monsterlijk veeleisend. Over gezelschap gesproken, Kopatchinskaja brengt nog een paar bekenden mee. Brahms' Vijfde Hongaarse Dans past vervolgens perfect in dit Oost-Europees getint plaatje. Dvorák schreef zijn Negende en meest populaire symfonie in New York. Hij voegde muzikale invloeden uit deze nieuwe wereld en zijn eigen Slavische muziektaal samen tot een heerlijk multicultureel werk. Gastdirigent Jonathan Stockhammer stuurt het orkest met vaste hand door dit avontuurlijk openingsconcert.

Ligeti werkte aan zijn Vioolconcerto van 1990 tot '92. Het was zijn eerste grote compositie van de jaren '90. Ligeti's toenemende ontevredenheid over de gelijkzwevende stemming, het 'valse' ervan tegenover reine intervallen en natuurlijke boventonen enerzijds tegenover toonsystemen in de etnische muziek anderzijds, liggen aan de basis van enkele pogingen om 'rein geïntoneerde muziek' te schrijven in dit Vioolconcerto. Een viool en een altviool in het orkest zijn gestemd op de natuurlijke boventonen van de contrabas, waardoor 'reine' samenklanken ontstaan, die wrijven met de gelijkzwevende stemming van het geheel.
Het eerste deel lijkt wel een remake te zijn van de finale van het Celloconcerto uit 1966. Ligeti wijst terug naar de klankvelden uit 'zijn' verleden door het gebruik van trillers en mechanisch lopende ritmes. Maar daarnaast zijn er ook nieuwe elementen zoals de uitgewerkte polyritmiek en de finesses in de textuur met de benadrukte harmonieken. Dat beschrijft Ligeti als het glasachtig glinsterend karakter 'dat gekoppeld is aan de expressie van breekbaarheid en gevaar'.
De Aria roept volksliedmelodieën op, zonder ze vast te zetten in één bepaalde modus of één bepaald metrum. De Hoquetus is gebaseerd op een subtiel contrapuntisch spel dat de ariasfeer vertroebelt en leidt naar harmonische en ritmische complexe ontwikkelingen. Op dat ogenblik zet Ligeti de ocarina's in, kleine fluitjes uit gebakken klei, een ovaalvormig instrument met acht tot tien vingergaten. Vanwege de problematiek om er 'juist' op te spelen, interesseren deze instrumenten Ligeti. De stemming hangt immers van het bakken van het instrument af en, zoals bij een fluit-type het geval is, ontbreken de boventonen nagenoeg helemaal. Samenspel met ocarina's is quasi onmogelijk: een uitdaging die Ligeti aanspreekt als hij deze instrumenten wrijvingen laat veroorzaken met de harmonieken van de hoorns. Ook in het koraal van de koperblazers zijn de harmonieken als 'probleem', lichtjes 'vals' uitgespeeld.
De ostinate bas van het vierde deel, de Passacaglia, bestaat uit een chromatische toonladderfiguur, die in stijgende lijn langzaam opklimt doorheen het orkest, waarbij ocarina's, lotusfluiten en blokfluiten voor de hoogste regionen instaan.
Als climax componeerde Ligeti in het vijfde deel een compilatie van allerlei materiaal uit de vorige delen.

Programma :

  • György Ligeti, Concerto voor viool en orkest
  • Johannes Brahms, Hongaarse dans nr. 5
  • Antonin Dvorak, Symfonie nr. 9, op. 95, "Uit de Nieuwe Wereld"
  • Calusarii & Ciocarlia, Volksmuziek uit Moldavië

Tijd en plaats van het gebeuren :

Symfonieorkest Vlaanderen & Patricia Kopatchinskaja: Rhapsody
Maandag 3 oktober 2011 om 20.00 u
Bozar - Henry Le Boeufzaal

Ravensteinstraat 23
1000 Brussel

Meer info : www.bozar.be en www.symfonieorkest.be
-------------------------------
Dinsdag 4 oktober 2011 om 20.00 u
Concertgebouw Brugge
't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be en www.symfonieorkest.be
-------------------------------
Zondag 9 oktober 2011 om 15.00 u
deSingel - blauwe zaal - Antwerpen
Desguinlei 25
2018 Antwerpen

Meer info : www.desingel.be en www.symfonieorkest.be

Bron : tekst Yves Knockaert voor deSingel, maart 2009

Extra :
György Ligeti : www.schott-musik.de, www.arsmusica.be en youtube
Györgi Ligeti (1923 - 2006): emotioneel scepticus, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl, juni 2006

Beluister alvast dit fragment uit Ligeti's Vioolconcerto

21:03 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.