18/05/2011

100 jaar Baltische koormuziek met Cappella Amsterdam

Veljo Tormis Litouwen, Estland en Letland zijn plekken waar je nog kan verdwalen in de ongerepte natuur. In de zomer lijken de dagen eeuwig te duren, maar in de winter heerst duisternis. Talrijke componisten uit die landen hebben zich door de weidsheid van hun omgeving en door fenomenen als het Noorderlicht en de bijzon laten inspireren. De Letse dirigent Kaspars Putniņš overschouwt voor ons de Baltische koormuziek van  de voorbije eeuw. Hoewel zeer toegankelijk, is deze meditatieve, haast etherische muziek zeker niet vrijblijvend. Haal alvast je kompas boven.

Zoals vroegmiddeleeuwse bronnen doen vermoeden is zingen op hoog niveau een van de belangrijke deugden van de Baltische landen Estland, Letland en Litouwen. Door de eeuwen heen is het zingen in een koor niet alleen een populaire hobby geweest, maar ook een cultureel en vooral in de late negentiende en de twintigste eeuw een politiek gebaar. Dit programma geeft in een notendop een overzicht van de Baltische koormuziek vanaf de late negentiende eeuw tot de dag van vandaag. Zo is Emīls Dārziņš een Letse componist die aan het begin van de twintigste eeuw in eigen land gold als een belangrijke tijdgenoot van Jean Sibelius en Edvard Grieg. Zijn koorwerk staat model voor de basis waarop latere generaties konden terugvallen. Met de post-romantische klanken van Pēteris Vasks, de ascese en het postminimalisme in het werk van Arvo Pärt en Rytis Mažulis, de rijke wortels van de traditionele muziek in het werk van Veljo Tormis (foto) en het mysterieuze in het werk van Gundega Šmite en de enorme rijke texturen van Ēriks Ešenvalds bieden de Baltische landen vandaag de dag een veelzijdige en kleurrijke voortzetting van die zowel cultureel als politiek enorm belangwekkende koorzang.

Emīls Dārziņš - Lied der Mignon
Hoewel Dārziņš (1875-1910) niet oud is geworden, groeide hij met zijn romantische taal en zijn flirt met nationale thema’s al snel uit tot de Letse personificatie van de nationale muziek. Al op zestienjarige leeftijd schreef hij zijn eerste koorwerk. Na zijn opleiding aan de conservatoria van Moskou en St. Petersburg ging hij terug naar Riga waar hij als componist, dirigent en criticus werkte ‘voor zijn natie en haar kunst’. Wat Dārziņš tekende als componist is naast een uitgesproken romantische inslag een zekere volkse eenvoud die dicht staat bij de Baltische koortraditie. Zijn Lied der Mignon op tekst van Goethe is een schoolvoorbeeld van die eenvoud. Grotendeels homofoon, eenvoudige zinsherhaling, letterlijke repetitie, het blijft allemaal binnen bereik van de betere amateurzanger. En dat is ook meteen de charme van Dārziņš. Hoewel hij hoge ambities had schreef hij altijd voor het volk, zijn volk.

Pēteris Vasks - Mate saule (Mother the Sun)
De Letse componist Pēteris Vasks 1946) begon zijn muzikale opleiding aan de Muziekschool in Riga die genoemd is naar zijn grote voorganger Dārziņš. Hij voltooide zijn studie in Litouwen aan de Muziekacademie in Vilnius. Al vanaf zijn vroegste werken verwerkt hij oude Letse thema’s in zijn muziek en geeft hij veel aandacht aan natuurfenomenen.

Centraal in zijn werk staan de mens en de natuur. De schoonheid van de natuur versus de dreiging ervan, en de menselijke rol daarin. Zijn mens- en cultuurbeeld is daarbij niet erg optimistisch. Toch kan Vasks in zijn werk verwondering en schoonheid uitdrukken. Vooral in zijn vroege composities. Het koorwerk Mate Saule (Moeder de zon) uit 1975 is zo'n werk. Het lijkt niets anders dan een evocatie van een zonsopkomst met zijn spaarzame melodielijnen die zich losmaken van de klankhalo's en als zonnestralen door de wolken breken. Ondertussen is dit werk ook een stuk dat exemplarisch is voor de latere koorwerken van Vasks. Hoewel het stuk nagenoeg volledig diatonisch is, vallen de instrumentale schrijfwijze voor de stemmen en de prettig dissonante texturen gelijk op. Het zijn zaken die Vasks in zijn latere werk verfijnde en verrijkte.

Gundega Šmite - Light Seeking Light
Gundega Šmite (1977) behoort tot de jongste generatie componisten uit Letland. Ze behaalde haar Masters aan de Vitols Muziek Academie in Letland in 2007 en was toen al een gewild componiste.Al in 1999 won ze met Pārvērtības (Transformations)de eerste prijs bij een competitie van de Letse Muziek Academie. In haar werk laat ze de tradities van Letland niet onberoerd, al is Šmite van mening dat de jongere generatie een eigen stempel moet drukken op die traditie. Vandaar dat het in 2004 voor het international Bach Kamermuziek Festival in Riga geschreven Light seeking Light naar vijf regels tekst uit Shakespeares toneelstuk Love’s Labours Lost verder van de traditie af lijkt te staan dan menig ander werk. Toch sluit ook Šmite met haar stembehandeling en in enkele melodielijnen aan bij het fundament waar ze op steunt. Ze koos de tekst van Shakespeare omdat het gaat over 'een van de meest belangrijke zaken van het leven: licht in al zijn betekenissen.' In 'Light seeking Light' krijgt de atmosfeer van iedere tekstregel een eigen invulling. Dit wordt bijeen gehouden door steeds terugkerende muzikale metaforen voor licht - plotselinge uithalen, schaduwwerking, een vorm van 'nachtmuziek'. Het levert een even kleurrijk als briljant werk op dat in alle opzichten een product van de eenentwintigste eeuw is.

Arvo Pärt - Dopo la Vittoria
Sinds Arvo Pärt (1935) in 1980 zijn vaderland Estland verruilde voor een leven in West-Europa is zijn werk niet meer weg te denken van de westerse podia. Zijn kenmerkende tintinnabulli-stijl - gebaseerd op het geluid van klokken en belletjes en voornamelijk bestaande uit 'eenvoudige' harmonieën - sloeg aan en bracht de hedendaagse muziek naar een publiek dat eerder nog niets moest weten van de complexe taal van vele componisten. Met werken als Fratres en Tabula Rasa werd Pärt in de vroege jaren tachtig al snel een van de kopstukken van het nieuwe culturele elan van zijn land. Hij vertaalde het diepe religieuze besef dat van oudsher in Estland heerste en de deels op de Russisch orthodoxe tradities gebaseerde zang naar een heel eigen vorm en stijl en combineerde zijn bevindingen met compositorische tradities uit de late middeleeuwen en renaissance. Toch is 'Dopo la vittoria', de 'mini-cantate' die hij in 1996 in opdracht van de stad Milaan schreef voor de zestienhonderdste verjaardag van St. Ambrosius in zekere zin atypisch voor Pärt. De tekst is een Italiaanse vertaling van een beschrijving uit de Historische encyclopedie van kerkzangers en -gezangen, die in 1902 in St. Petersburg gepubliceerd werd, over het ontstaan van de beroemde hymne Te Deum laudamus. De hymne zou geschreven zijn door St. Ambrosius en werd gezongen bij de doop van St. Augustinus. Pärt houdt het narratieve karakter van de tekst intact, maar geeft de woorden Te Deum laudamus met verwijzingen naar het verleden en de hymne extra nadruk.

Veljo Tormis - The Towerbell of my Village
Veljo Tormis (1930) geldt in Estland als de grootste levende componist van koormuziek met meer dan vijfhonderd werken voor koor a cappella achter zijn naam. Deze werken zijn doorgaans gebaseerd op de oude Estse volksmuziek of zijn nieuwe zettingen van oude volksmelodieën. Zo pleit hij ook in zijn werk voor het behouden, beschermen en koesteren van de schat die de volksmuziek van zijn land volgens hem is. "Ik maak geen gebruik van volksmuziek, de volksmuziek maakt gebruik van mij", zei Tormis al eens in alle bescheidenheid.

'Tower Bell in My Village' is een schoolvoorbeeld van het werk van Tormis. Hij componeerde het lied in 1978 voor het Ellerhein-kamerkoor - inmiddels bekend onder de naam Ests Filharmonisch Kamerkoor - op verzoek van zijn toen zeer jonge dirigent Tõnu Kaljuste. Voor de zetting van de tekst maakte Tormis gebruik van muzikale thema's gebaseerd op oude huwelijksliederen die in zwang waren op het platteland en op klaagzangen die in de Oudheid in het westen van Estland gebezigd werden.

Programma :

  • Emīls Dārziņš,Lied der Mignon
  • Pēteris Vasks, Mother the Sun
  • Gundega Šmite, Light Seeking Light
  • Rytis Mažulis, Canon Solus
  • Arvo Pärt, Dopo la Vittoria
  • Ēriks Ešenvalds, Sun dogs
  • Veljo Tormis, The Towerbell of my Village

Tijd en plaats van het gebeuren :

Cappella Amsterdam o.l.v. Kaspars Putniņš : Baltische koormuziek
Donderdag 19 mei 2011 om 20.15 u
Cultuurcentrum Minderbroederscomplex Mechelen

Minderbroedersgang 5
2800 Mechelen

Meer info : www.festivalmechelen.be, www.cappellaamsterdam.nl

Bron : Paul Janssen op cappellaadam.wordpress.com

Extra :
Emīls Dārziņš op en.wikipedia.org en youtube
Peteris Vasks op en.wikipedia.org, www.schott-music.com en youtube
Rytis Mažulis op www.mic.lt en youtube
Sound architecture of Rytis Mažulis' microstructural canons, Gražina Daunoraviciene op www.elibrary.lt (pdf)
Review : Rytis Mazulis. Cum Essem Parvulus, Tristan Faes op Kwadratuur.be, 27/02/2005
Arvo Pärt op www.musicolog.com en youtube
Arvo Pärt (1935 - ), Tintinambulist op www.musicalifeiten.nl
Ēriks Ešenvalds : www.eriksesenvalds.com, nl.wikipedia.org en youtube
Veljo Tormis : www.veljotormis.com, en.wikipedia.org, www.emic.kul.ee, www.muziek-en-film.infonu.nl en youtube

Elders op Oorgetuige :
Mechelen hoort Stemmen : vocaal feestgewoel in de Dijlestad, 21/04/2011

Beluister alvast Pēteris Vasks' Māte saule (1975)



en Arvo Pärts 'Dopo la Vittoria'

16:54 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.