05/05/2011

Unieke ontmoeting tussen oost en west in Muziekcentrum de Bijloke Gent

Toru Takemitsu Japan en het westen. De twee ontmoeten elkaar geregeld, muzikaal zelfs op een heel intense manier. Componisten Toru Takemitsu (foto) en Toshio Hosokawa combineerden het Japanse mondorgel shô met westerse instrumenten, een niet alledaagse ontmoeting. Westerse componisten waagden zich op hun beurt op klassieke Japanse paden. De Vlaming Geert Logghe liet zich inspireren door één van de oudste stijlen 'tagaku' binnen de gagaku, de Japanse hofmuziek. Ook Giacinto Scelsi begaf zich na een intensieve samenwerking met de Japanse zangeres Michiko Hirayama op nieuwe paden. 'Khoom' werd één van zijn meest opmerkelijke composities, waarin de solostem in een zelf uitgevonden taal zingt.

Somei Satoh - Birds in Warped Time II
Somei Satoh werd geboren in Sendai in 1947. Zijn moeder was docente Japanse dans en zijn grootmoeder professor sangen, eer traditioneel Japans driesnarig instrumert. Op zijn vijftiende hoorde Satoh voor het eerst westerse muziek, maar pas op zijn achttiende raakte hij echt geïnteresseerd. Op het einde van de jaren zestig schreef hij muziek voor een twaalf uur durend multimediaprojekt getiteld 'Global Vision'. In 1973 componeerde hij Litania voor twee piano's er digital delay (of piano en bandopnemer), zijn eerste compositie waarin hij notenschrift gebruikte. Satoh's werken worden veelvuldig uitgevoerd in de Verenigde Staten, Europa en veel Aziatische landen. Omdat ze het postminimalisme vertegenwoordigen zijn Satoh's werken vooral populair in de VS.

'Birds in Warped Time II' opent met largzame portamenti - het glijden van de ene toon naar de andere - doorheen omringerde klanken, menig luisteraar voelt zich zeeziek worden. De rest van het werk is een lange cantilene met minimalistische twitters op de piano, een meditatie slechts één keer onderbroken door een climax (na ongeveer driekwart van de compositie).

Toshio Hosokawa - Cloudscapes - Moon night (shô en accordeon)
Toshio Hosokawa werd geboren te Hiroshima in 1955 en studeerde piano en compositie in Tokyo. Nadat hij de Koreaanse componist Isang Yun tijdens een bezoek aan Japan ontmoet had, ging hij in 1976 in West-Berlijn aan de Hochschule der Künste compositie studeren. Van 1983 tot 1986 was hij student compositie aan de Hochschule fûr Musik te Freiburg bij Klaus Huber en Brian Ferneyhough. Hosokawa begon in 1970 als vijftienjarige te componeren. Hij was toen al een jaar of twee geboeid door hedendaagse muziek. Hij vermeldt speciaal 'November Steps' van Toru Takemitsu, de grootste Japanse componist van de tweede helft van de twintigste eeuw. In 1970 bezocht Hosokawa de wereldtentoonstelling in Osaka, waar hij voor het eerst elektronische muziek hoorde in het Duitse paviljoen dat aan Stockhausen gewijd was.
Hosokawa geniet algemene erkenning en kreeg verschillende prijzen. Zijn muziek werd en wordt gespeeld op de belangrijkste grote festivals. Sinds 1990 is hij voordrachthouder van de Internationale Ferienkurse für Neue Musik in Darmstadt.
Van 1989 tot 1998 werkte hij in Japan als artistiek directeur van het jaarlijkse festival voor nieuwe muziek Akiyoshidai. Sinds 2001 is hij muziekdirecteur van het Takefu irternationaal muziekfestival. Zijn vaste woonplaats is de Duitse stad Meinz.

John Cage - The Wonderful Widow of 18 springs
John Cage is een van de meest tot de verbeelding sprekende en invloedrijke kunstenaars uit de Amerikaanse avantgarde van de tweede helft van de twintigste eeuw. Hij werd bekend als componist, maar was evenzeer graficus, dichter en essayist. In 1930-1931 vertrok Cage naar Frankrijk om er architectuur en muziek te studeren. Hij wou graag schrijver worder, maar de mentaliteit en structuur van een universiteit bevielen hem niet. Hij begon te schilderen en muziek te schrijven volgens mathematiscbe modellen, waarin het toeval niettemin een hoofdrol toebedacht werd.

Toeval kreeg geleidelijk aan een centrale rol toebedeeld in de composities van Cage. Hij was ervan overtuigd dat men klanker niet moest onderwerpen aan causale structuren, zoals gebruikelijk was in de westerse muziektreditie, maar dat men hun eigen expressie moest zien bloot te leggen. Dat gold ook voor geluiden uit het dagelijks leven, die hij in toenemende mate in zijn composities verwerkte. De toevalsoperaties ('aleatoriek', waarbij 'alea' dobbelsteen betekent) werden eerst alleen tijdens het componeren zelf gebruikt, in de vorm van het opgooien van muntjes, of het toepassen van de 'I Ching', maar later ook tijdens de uitvoeringen. Aan de musici werd steeds meer beslissingsvrijheid gelaten om, bijvoorbeeld, de tempi te bepalen of de tijdsduur, of de volgorde van de compositiedelen. Deze evolutie culmineerde in grafische pertituren die de uitvoerder naar eigen inzicht en vermogen kon interpreteren. Daarmee werd een verhouding tussen 'compositie' en 'uitvoering' geschapen waarbij het laatste de doorslaggevende factor werd. In 1958 introduceerde Cage deze ideeën in Europa (met Merce Cunningham), waarbij hij grote opschudding veroorzaakte. In de Verenigde Staten echter werden ze overgenomen door een hele generatie kunstenaars.

'The wonderful widow of eighteen springs' (1942, tekst van James Joyce) voor zangstem en gesloten piano is precies kort genoeg om boeiend te blijven. De zangstem gebruikt slechts twee tonen en de begeleiding wordt in dit geval getokkeld met de vingers op de gesloten piano (waarbij wel de pedaal gebruikt kan worden). 'Night by silentsailing night... Isabel Wildwood's eyes and primarose hair, quietly ...'

Toru Takemitsu - Distance (shô en hobo) / A Bird came down the walk
Het werk van Takemitsu (1930-1996) als comporist, leraar en schrijver heeft ongetwijfeld nieuwe banden gesmeed tussen de oosterse er de westerse wereld Toru Takemitsu ontwikkelde zich op compositorisch vlak grotendeels als autodidact. Gedurende WO II groeide zijn fascinatie voor westerse muziek, meer bepaald voor de kleur en de sonoriteit bij Debussy, voor de compacte vorm bij Webern er later ook voor de stijl van Olivier Messiaen. Zijn interesse voor de muziek van zijn vaderland Japan ontstond pas later. Hij verwierf internationale vermaardheid toen Igor Stravinsky zijn eerste grote werk, 'Requiem for String Orchestra' (1957), in 1959 als een meesterwerk bestempelde.

Het feit dat hij op compositorisch vlak grotendeels autodidact was liet hem toe zijn stijl vrij te ontwikkelen tot een persoonlijke en idiomatische taal die elementen uit de traditionele Japanse muziek vermengde met elementen uit de moderne westerse muziek Terwijl zijn eerste composities nog gekenmerkt waren door een expressieve stijl vol dissonanten, verminderde hij in zijn latere werken het klankvolume stelselmatig tot hij bereikte wat nu de specifieke Takemitsu-sound geroemd wordt, namelijk een zachte, gevoelige klank die ten dienste staat van een muziek die de stem nooit verheft en steeds kiest voor de middenpositie tussen de uitersten. Hij componeert om zijn eigen existentie te ontdekken en daardoor tevens zijn relatie te voelen met de medemens.
Toru Takemitsu heeft werken geschreven in de meest uiteerlopende genres, gaande van symfonische muziek over koormuziek, kamermuziek en elektronische muziek tot toneel- er filmmuziek. Hij overleed in 1996 voor de voltooiing van zijn eerste opera. Zorder te behoren tot een bepaalde school, zonder de druk van het westers modernisme heeft hij een onnavolgbare stijl geschapen die hem tot een unieke figuur maakt in de muziekwereld.

Takemitsu schreef 'Distance' in 1972 voor hobo en shô (mondorgel). De titel verwijst raar de fysieke afstand tusser beide uitvoerders, de grote intervallen tussen de verschillerde delen én de cortrasten in articulatie en klankvolume. Het cyclische tijdsverloop is typisch voor de Aziatische muziekcultuur.

'A bird came down the walk' componeerde hij in 1992 voor altvioliste Nobuko Imai. De altviool vertolkt verschillende keren het vogelthema uit zijn orkestwerk 'A Flock Descends into the Pentagonal Garden', telkens met subtiele kleurverschillen.

Giacinto Scelsi - Khoom
Giacinto Scelsi hield zich in zijn composities vooral bezig met de diepte van de klank (la profordeur du son), of wat hij noemde "de derde dimensie van de klank" naast de toonhoogte en de toonduur. Na een crisisperiode in de jaren veertig bekeerde Scelsi zich tot de oosterse filosofie, waardoor de klank in het middelpunt van zijn muzikale denken kwam te staan. In 1959 sloot hij een experimentele periode af, waarna een verdieping in de klank van zijn muziek ontstond. Alle facetter werden subtiel gevarieerd zorder ooit hun identiteit te verliezen. Varaf 1960 schreef Scelsi een groot aantal werken voor solostem, het resultaat van een intensieve samenwerking met de Japanese zargeres Michiko Hirayama. Dit aspect van zijn werk zou verder evolueren in de richting van kamermuziek met zijn cyclus 'Khoom' (1962). 'Khoom' is een van Scelsi's meest opmerkelijke composities, waarin de solostem geen woorden, maar vreemde, door de componist zelf uitgevonden, fonemen, klinkers er medeklinkers zingt. Eer onmiskenbare verwijzing naar het verre land waarnaar in de titel wordt verwezen. Deze 'Seven episodes of an unwritten story of love and death in a distant land' werden geschreven voor sopraan, hoorn. percussie en strijkkwartet maar de volledige bezetting wordt enkel in het vijfde deel gebruikt. Het werk werd opgedragen aan Michiko Hirayama.

Geert Logghe - Togaku
'Togaku' is de naam van één van de drie gangbare toonsystemen uit de Japanse hofmuziek (gagaku). Het werk is opgebouwd rond een geheel van zeven pentatonische reeksen die elk worden bijgekleurd door twee versieringsnoten. Geert Logghe was lange tijd geboeid door deze muziek. "Vroeger heb ik veel naar Japanse muziek geluisterd, vooral naar gagaku omdat dit zeer statische er bijzonder sobere muziek is. Net zoals in deze muziek heb ik in mijn compositie de hoeveelheid materiaal zeer beperkt gehouden. Alvorens aan dit werk te beginnen heb ik me grondig gedocumenteerd. Ik heb een aantal belangrijke theoretische werken doorgenomen in verbard met Japanse gagaku (vooral in het Duits bestaat er heel wat literatuur), en bovendien heb ik veel geluisterd naar deze muziek. Nochtans wil ik benadrukken dat ik geenszins de intentie had om Japarse muziek te schrijven, maar wel muziek die erdoor beïnvloed is."

In Togaku speelt heterofonie een belangrijke rol: de verschillende instrumenten omspelen eenzelfde melodisch gegeven. Het geheel klinkt daardoor als een weefsel waarin alle stemmen door elkaar heen vloeien.

Programma :

  • Somei Satoh, Birds in Warped Time II (1980)
  • Toshio Hosokawa, Cloudscapes - Moon Night (1998)
  • John Cage, The wonderful widow of eighteen springs (1942)
  • Toru Takemitsu, Distance (1972)
  • Toru Takemitsu, A Bird came down the Walk (1995)
  • Giacinto Scelsi, Khoom (1962)
  • Geert Logghe, Togaku (1994)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Spectra Ensemble : East meets West - Reflecties op gagaku
Donderdag 5 mei 2011 om 20.00 u
(inleiding om 19.15 u )
Muziekcentrum de Bijloke Gent

Bijlokekaai 7
9000 Gent

Meer info : www.debijloke.be en www.spectraensemble.com

Bron : Tekst Johan Vanacker voor Muziekcentrum De Bijloke, mei 2011

Extra :
Somei Satoh op en.wikipedia.org, www.moderecords.com en youtube
Toshio Hosokawa op www.schott-music.com, www.karstenwitt.com, www.arsmusica.be en youtube
John Cage : www.johncage.info en youtube
Toru Takemitsu op en.wikipedia.org, www.themodernword.com en youtube
Giacinto Scelsi op www.arsmusica.be, brahms.ircam.fr en youtube
Fondazione Isabella Scelsi : www.scelsi.it
Giacinto Scelsi (1905 - 1988): Muzikaal aristocraat op www.musicalifeiten.nl
The Messenger: Giacinto Scelsi discovered a world in one note by Alex Ross, The New Yorker , 21/11/ 2005
Modern music: Scelsi, Todd M. McComb op www.medieval.org, 27/01/2000
Geert Logghe op www.muziekcentrum.be en www.matrix-new-music.be

Elders op Oorgetuige :
Tussen droom en werkelijkheid : wereldcreatie Matsukaze in de Munt, 27/04/2011
Toshio Hosakawa's tweede opera Hanjo in de Munt, 3/04/2011
Izumi Okubo en Audrey Gallez brengen werk voor 2 violen van Berio en Takemitsu, 1/03/2011
Khoom : een parcours vol uiteenlopende gevoelens, 24/10/2008
Aus der Ferne : Scelsi, Vivier en Henderickx, 11/03/2007

12:08 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.