01/04/2011

Kathak alias Indiase flamenco : Riccardo Nova en Manuel De Falla in Muziekcentrum de Bijloke Gent

Riccardo Nova Naast de kathakvoorstellingen staan er tijdens het Kathak & Akram Khan Festival in Muziekcentrum De Bijloke in Gent ook nog een pak andere activiteiten op het programma. Zaterdagnamiddag schetsen Filip Rathé en Spectra Ensemble samen met cantaora Amparo Cortés aan de hand van muziek van Riccardo Nova (foto) en Manuel De Falla het verhaal van de kathak als 'Indiase flamenco'.

De Italiaanse componist Riccardo Nova (1960) is een moeilijk te plaatsen fenomeen: volleerd in de Zuid-Indiase klassieke muziek, naast studies bij Franco Donatoni in combinatie met dj-experimenten in Milaan. Hij componeerde 'Ma's Sequences' (2004) voor de 'Ma' dansproductie van de Britse choreograaf en danser Akram Khan. Net zoals in ander werk, is één ritmische formule uit de Zuid-Indiase muziek prominent aanwezig. In de 11de eeuw emigreerden groepen zigeuners vanuit Indië over Noord-Afrika naar Spanje. Met hen reisde ook de kathak als Indiase klassieke dansvorm mee. De verdere ontwikkeling ervan inspireerde Manuel De Falla (1876-1946) voor zijn op flamenco gebaseerde 'El Amor Brujo' (1915) voor ensemble en cantaora.

Riccardo Nova werd in 1960 in Milaan geboren en lijkt altijd al een avontuurlijk leven te hebben geleid waardoor zijn biografie in een waas van mysterie is gehuld. Hij was vrachtwagenchauffeur in het zuiden van de Verenigde Staten en woonde daarna in België, Italië, India en China. Zijn carrière als componist begon in het begin van de jaren 1990 weinig opzienbarend met het ietwat esoterische Sequentia Super Sex Nova Organa, een reeks van wervelende en geaffecteerde 'magische canons', geïnspireerd door de renaissancemuziek die werd opgenomen bij het label Stradivarius.

Zijn ontmoeting met de componist Fausto Romitelli (1963-2004), eveneens een Italiaan, bracht een schok teweeg en leidde tot een volledige ommekeer in zijn werk. De twee componisten namen in Milaan de leiding over van het op dat moment uitgebluste festival Nuove Sincronie. Ze overtroffen elkaar in het afleggen van scherpe verklaringen over de bloedarmoede van de eigentijdse muziek die volgens hen geïsoleerd en gecastreerd gevangen zat in getto's. Ze hoopten dat ze zo vlug mogelijk ter ziele zou gaan om te herleven door het vuur van experimentele populaire muziek ('de anonieme massa van jongeren die een computer bezitten' schrijft Romitelli).

Riccardo Nova legde zich toe op de kunst van de 'drone', op de scheidslijn tussen bepaalde werken van de eigentijdse muziek (zoals die van de Romeinse componist Giacinto Scelsi) en de trance rock, hypnotische muziek bestaande uit lang aangehouden compacte akkoorden (d'épais accords) met een bezwerend expressievermogen. In die tijd combineerde Nova systematisch partijen van akoestische instrumenten met hun vooraf opgenomen 'spiegelbeeld', dat hij grondig manipuleerde tot het overladen en verzadigd was.

Door zijn kennismaking met de Indiase traditionele muziek, en dan vooral met de zogenaamde karnatische muziek, kreeg zijn werk een nieuwe wending, zonder echter zijn eigenheid te verliezen. Het woord 'karnatisch' betekent in de Tamil-taal 'traditioneel' of 'oorspronkelijk' en alludeert op de authenticiteit van de muziektraditie van het zuiden van India, die gevrijwaard bleef van Perzische invloeden. Een van de meest gebruikte instrumenten van de karnatische muziek is een dubbele, met leer bespannen, houten trom, de mridanga, waarvan de ene kant een lage diepe toon teweegbrengt (de thoppi) en de andere, smallere kant een kleppende en metaalachtige toon (de valanthalai).

Een van de typische kenmerken van de karnatische muziek is de bijzondere ritmische virtuositeit, die overwegend wordt doorgegeven via orale traditie en die een echte uitdaging vormt voor westerse componisten - een uitdaging op het vlak van complexiteit en codering (hoe ze te noteren?). Het Indiase ritme is niet opgevat in termen van 'beats' of 'maten', maar in 'cycli' of tala. De cyclus van de tala kan lang en complex zijn.

Een opvallend kenmerk van deze muziek is dat een ritmische formule achtereenvolgens tegen verschillende snelheden kan worden gespeeld, alsof ze elastisch is, terwijl ze nochtans is afgestemd op dezelfde unieke pulsatie (erg prikkelend ritmisch spel dat vaak wordt gebruikt door de jazzmuzikanten van Aka Moon). Naast haar ritmische vitaliteit, wordt de Indiase muziek gekenmerkt door een bijzonder geraffineerde intonatiekunst. De onderverdeling van het octaaf in talrijke intervallen of shrutis (talrijker dan onze westerse twaalf halve tonen) laat toe om een breed palet aan toonladders (of modi) te construeren, die elk op zich een specifieke expressie bezitten.

Riccardo Nova - Ma's Sequence 7 (2004-05)
Riccardo Nova combineerde zijn klassieke studies met een voorliefde voor niet-klassieke muziek. Sinds 1998 is hij ook actief op het terrein van de veeleer avant-gardistische technomuziek. Elementen uit de populaire muziek zijn dan ook heel belangrijk voor zijn stijl, maar van nog grotere betekenis is ongetwijfeld zijn intensieve studie van Indiase percussie die hij ter plekke, in Bangalore volgde. Sinds 1993 verblijft Riccardo Nova regelmatig in Zuid-India waar hij deze muziek verder studeert. De invloed van de Indiase ritmiek is dan ook een constante in zijn oeuvre. En dat is in 'Ma's Sequence' en 'Thirteen' duidelijk te horen.. Het is dan ook geen toeval dat Nova de muziek leverde voor het ballet 'MA' van de Britse choreograaf Akram Khan - waar dit werk een uittreksel van is. De eerste 39 maten de percussiepartij van 'Ma's sequence 7' waren immers aanvankelijk gecomponeerd voor 'MA', maar werden tijdens de uitvoeringen uiteindelijk niet gespeeld omdat ze te moeilijk bleken voor de musici. Khans dans en Nova's muziek zijn op dezelfde ritmische patronen en bewegingen gebaseerd en beide kunstenaars hebben uit die Indiase inspiratie elk in zijn discipline een hedendaagse taal opgebouwd.

Riccardo Nova - Koraippu (2006)
'Koraippu' is een kort werk in een traditionele Zuid- Indische vorm waarbij vraag en antwoord elkaar steeds sneller opvolgen tot ze uiteindelijk samenvallen. De compositie - eveneens gestructureerd rond het getal dertien - fungeert als brug naar 'Thirteen, the intermediate'.

Riccardo Nova - Thirteen, 13x8@terror, generating deity, the intermediate reality (2006)
'Thirteen, the intermediate reality' is eigenlijk een onderdeel van 'Thirteen', een cylus van drie composities: Thirteen, 13x8@terror generating deity for five instruments and elektronic (2005) Thirteen, 13x8@terror generating deity the intermediate reality (2006) Thirteen, 13x8@terror generating deity the ultimate reality for seven soloists, symphonic orchestra and elektronic with techno group ad libitum (2007). Inspiratiebron voor 'Thirteen' zijn de dertien namen van godin Kálii uit de hindoeïstische mythologie, waarbij elke naam refereert aan een bewustzijnstoestand. Kálii, ook wel Káli of Káliká, wordt traditioneel afgebeeld met een halssnoer dat bestaat uit 48 bloedende schedels. Zij symboliseert de oerkracht van destructief geweld van het universum. Zij laat zich gelden wanneer men afstand neemt van de menselijke condities en gewone acties, wanneer men erkent dat de comfortabele realiteit waarin we zwemmen als een vis in het water niet de enige mogelijkheid is, wanneer we angsten overwinnen en met een heldere blik de waarden van onze morele codes in vraag durven stellen. Goed en slecht zijn beide aanwezig in dat proces, en onder invloed van Kálii kan de mens de realiteit begrijpen en herzien. Zij vertegenwoordigt een onconventionele weg tot kennis, als een godheid die destructie genereert. Elk van haar schedels staat voor een van de 48 letters van het Sanskriet alfabet. Door ook de basis van de menselijke taal te vernietigen, helpt ze los te komen van de impliciete beperkingen van de menselijke taal. Uiteindelijk belooft zij een nieuwe vrijheid. De belangrijkste ritmische structuur in de compositie is een langzaam ritme in dertien halve noten, die als een cyclische structuur aanwezig is in de hele compositie.

Programma :

  • Riccardo Nova, - Thirteen 13×8@terror generating deity (The intermediate reality)
    - Ma's sequences 7 (gecomponeerd voor de Akram Khan Dance Company)
    - Koraippu
  • Manuel de Falla, El Amor Brujo

Tijd en plaats van het gebeuren :

Spectra Ensemble & Amparo Cortés : Kathak alias Indiase flamenco
Zaterdag 2 april 2011 om 17.00 u
Muziekcentrum de Bijloke Gent

Bijlokekaai 7
9000 Gent

Meer info : www.debijloke.be en www.spectraensemble.com

Bron : Teksten Ictus en programmaboekje Strange Attractors, music@venture 2007

Extra :
Riccardo Nova op www.ricordi.it en youtube
Review : Riccardo Nova. Thirteen - The Ultimate Reality, Koen Van Meel op Kwadratuur, 1/08/2007

Elders op Oorgetuige :
Kathak & Akram Khan Festival in Muziekcentrum de Bijloke Gent, 1/04/2011
Granada : zuiderse klanken met Amparo Cortes & Spectra, 14/05/2008
ONE.ONLY.ONE : Riccardo Nova's Ma's Sequence 8, 11/01/2008
Ictus : Scratches en sequences, 16/10/2007

Beluister alvast Riccardo Nova's Ma's sequences 7

13:21 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.