25/03/2011

Gábor Csalog verkent de grenzen van de piano met werk van Kurtág, Ligeti en Liszt

Gábor Csalog De Hongaarse pianist Gábor Csalog heeft dit hedendaagse programma op briljante wijze samengesteld. Hij verkent de grenzen van de piano door drie componisten aan het woord te laten die de fysieke en sonore limieten van het instrument hebben beproefd: Liszt, Ligeti en Kurtág. Gabor Csalog is een van György Kurtágs meest geliefde leerlingen. Wie Kurtág al heeft zien lesgeven over zijn eigen stukken, beseft dat dit meer is dan zomaar een biografisch feit. Kurtágs strengheid is evenredig met de zin voor detail en verbeelding die hij in zijn composities aan de dag legt. Csalog brengt een selectie uit Játékok (spelen), een reeks kinderlijke, maar alles behalve kinderachtige miniaturen. Daartegenover plaatst hij enkele Etudes van Ligeti - Kurtágs landgenoot, collega-perfectionist en medespeelvogel - en hoogromantisch, introspectief werk van Franz Liszt, op papier ook een Hongaar, maar dan een met evenveel Franse als Duitse manieren.

Op vraag van pianolerares Marianne Teöke om een bijdrage te schrijven voor een pianoalbum voor kinderen, begon Gyorgy Kurtág in 1973 aan enkele stukjes die hij verzamelde onder de titel Elo-Játékok (Voor-Spelen; 1973 -74). Dit project gaf meteen gestalte aan de bevrijdende creativiteit die aan de basis ligt van Játékok (Spelen; 1973-), dat gedurende een drietal decennia tot een enorm geheel van uiterst gevarieerde twee- tot zeshandige pianominiatuurtjes is uitgegroeid. Zowel artistiek als pedagogisch, geleerd als naïef, strikt als vrij, vindt de cyclus niettemin een sterke samenhang binnen zijn diversiteit. Játékok interageert met de buitenwereld, reflecteert, commentarieert en experimenteert. Heel wat van die stukjes verwijzen dan ook rechtstreeks naar de muzikale overlevering of naar Kurtágs persoonlijke leven. Nieuwe ideeën worden uitgewerkt en staan mogelijk model voor ander werk. Daartegenover bieden bestaande technieken, stijlen en concrete composities van anderen en hemzelf een onuitputtelijke bron aan inspiratie.

György Ligeti bereikt in zijn etudes een synthese van vernieuwde pianotechniek, volksmuziek uit Oost-Europa, Afrikaanse polyritmiek en muzikale ideeën uit het verre Oosten. Ook de invloed van Conlon Nancarrow's Etudes voor player piano is duidelijk merkbaar. Ligeti zal echter nooit invloeden illustreren, maar ze verteren, verwerken en omzetten in een eigen muziektaal. De langste van Ligeti's Etudes duurt amper iets meer dan vijf minuten, maar deze composities zijn wel, stuk voor stuk, een statement.

György Ligeti over Galamb borong (1988) : " Galamb borong, de titel van de zevende studie, evoceert een soort imaginaire gamelanmuziek, die afkomstig is van een vreemd eiland dat men op geen enkele kaart kan terugvinden. De muziek is gecomponeerd in een 'indirect equidistantieel' tonaal systeem. Het getempereerde systeem van de piano laat een equidistantiatie toe van 12 of 6 tonen, maar niet van 5 (zoals in het Javaanse 'slendro'), aangezien dit een systeem is waarvan de afstanden onvindbaar zouden zijn in het getempereerde systeem. Ik heb me dus een klankwereld ingebeeld in het slendro-genre, die noch chromatisch is, noch diatonisch, noch een gamma van tonen heeft: hij bestaat, verborgen, in het gebruikelijke getempereerde klavier van de piano maar kon niet gehoord worden voordat Galamb borong werd geschreven. " (*)

Automne à Varsovie (Herfst in Warschau), de zesde studie, was in de schetsfase opgevat als een groot lamento (nagy lamento). Het voortdurend vernieuwde schema omvat een dalende suite met intervallen van halftonen en hele tonen, maar bevat ook stijgende intervallen die vaak vergezeld worden van een sforzato. Het thema werd polyfoon benaderd, heel fantasievol, met alle denkbare vormen (oorspronkelijk thema, contrathema, vermeerderingen, verminderingen, enzovoort). Het wezenlijke is dat de vermeerderingen en verminderingen elkaar niet opvolgen in de waarden van de gehalveerde of verdubbelde noten, maar in verhoudingen als 11 :7, 7 :5 en 5 :3.
Deze zesde studie werd bedacht op 11 juni 1985 en opgedragen aan Ligeti's Poolse vrienden. In die zin draagt ze een politieke lading. Ze verwijst naar het woelige klimaat in Polen begin jaren tachtig. Het lamento en de 'val van de Tataren', die het muziekstuk afsluiten, herinneren aan dat donkere moment in de Poolse geschiedenis, toen Jaruzelski de liberale regeringen verstikte, de vrije vakbond Solidarnosc verbood en de noodtoestand afkondigde.

Programma :

  • György Kurtag, Jatekok, fragmenten
  • György Ligeti, Automne à Varsovie (Etudes pour piano, Livre I), Galamb borong (Etudes pour piano, Livre II), Coloana infinita (Etudes pour le piano, Livre II)
  • Franz Liszt Chasse neige (Etudes d'exécution transcendante), Les morts (Harmonies poétiques et religieuses, S. 173), St. François d'Assise: la prédication aux oiseaux (Deux légendes, S 175/1), Sursum corda (Années de pélerinage, troisième année, S. 163)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Gabor Csalog : Kurtág, Ligeti, Liszt
Zondag 24 maart 2011 om 11.00 u
Bozar
- Henry Le Boeufzaal
Ravensteinstraat 23
1000 Brussel

Meer info : www.arsmusica.be en www.bozar.be

Extra :
Pianist Jan Michiels is doctor in de kunsten, www.deredactie.be, 19/03/2011
György Kurtág op www.arsmusica.be, www.boosey.com en youtube
The Mind is a Free Creature. The music of György Kurtág , Rachel Beckles Willson op www.ce-review.org, 24/03/2000
György Ligeti : www.schott-musik.de, www.arsmusica.be (*) en youtube
Györgi Ligeti (1923 - 2006): emotioneel scepticus, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl, juni 2006

Elders op Oorgetuige :
Pianist Jan Michiels brengt goed doortimmerd programma in het Conservatorium Brussel, 23/03/2011
Ars Musica werpt blik op de toekomst en focust op Belgische componisten, 24/02/2011

Beluister alvast György Ligeti's 'Automne à Varsovie', uitgevoerd door Boris Feiner



Ligeti's Etude No. 7 "Galamb Borong"



en enkele stukjes uit György Kurtags Jatékok

15:08 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.