24/03/2011

Bamberger Symphoniker brengt Liszt, Ligeti en Bruckner in het Concertgebouw Brugge

György Ligeti Over zijn 'romantische' vierde symfonie zei Anton Bruckner dat ze de sfeer ademt van wouden en vogelgezang, middeleeuwse jachttaferelen en hoofse ridderromans. Van de adembenemende hoornsolo, waarmee het werk opent, tot aan de slotclimax waarin zich een eindeloos harmonisch panorama ontvouwt, dompelt Bruckner de luisteraar onder in een gloedvolle klankpracht, waaraan György Ligeti honderd jaar later in Lontano nog een eerbetoon lijkt te brengen. Als lichtstralen doemen uit Ligeti's dissonante klankwolken herinneringen aan de romantische orkestklank op. Dat Jonathan Nott en de fenomenale Bamberger Symphoniker deze muziek koppelen aan Les Préludes van Franz Liszt, hoeft allerminst te verwonderen. In zijn symfonische gedichten leverde ook Liszt zijn eigen originele bijdrage aan de ontwikkeling van het romantische klankidioom.

De Hongaarse componist György Ligeti (1923-2006) geldt als een van de meest oorspronkelijke stemmen in het landschap van de naoorlogse muziek. Aan de roman Doctor Faustus van Thomas Mann dankte hij zijn eerste kennismaking met de twaalftoonsmuziek van Arnold Schönberg, maar na een aantal eigenzinnige experimenten keerde hij zich helemaal af van het serialistische project, anders dan vrijwel al zijn West-Europese generatiegenoten.

Eind jaren 50 was Ligeti naar Duitsland gevlucht, waar hij in 1960 opschudding veroorzaakte met de eerste van een reeks orkestwerken die het best omschreven kunnen worden als klankvelden : er is geen puls, afzonderlijke partijen zijn nauwelijks te onderscheiden, de luisteraar wordt opgenomen in één ademende textuur van geluid. Dat effect bereikte Ligeti met een techniek die hij 'micropolyfonie' noemde, het schrijven van een zeer verfijnd, microtonaal contrapunt voor talloze individuele stemmen, waarbij hij voor alle instrumenten van het orkest een afzonderlijke partij schreef in plaats van bijvoorbeeld de violen als een sectie te behandelen. Het notenmateriaal van zo'n partij is meestal zeer beperkt, vaak maar twee of drie tonen. Alle partijen tezamen vormen innerlijk bewegende klankclusters van variërende dichtheid, omvang, klankkleur en dynamiek. Het hoogtepunt van deze ontwikkeling (waarna Ligeti geleidelijk weer melodische wendingen begon toe te laten in zijn werk) bereikte hij in Lontano uit 1967, een meesterwerk dat letterlijk van ver komt, uit een andere, droomvormige wereld. Een paar maanden na de première hoorde Ligeti dat de Amerikaanse regisseur Stanley Kubrick vier andere werken van zijn hand (ongevraagd) had opgenomen in de soundtrack van zijn film 2001: A Space Odyssey (1968). Kubrick, die Ligeti een van zijn favoriete componisten noemde, heeft er daarmee trouwens wel toe bijgedragen dat een groot publiek kennis maakte met Ligeti's werk.

Het magistrale Lontano is een sleutelwerk uit de hedendaagse schriftuur voor orkest. Het is zoals steeds bij de Ligeti een subtiel en vermakelijk spel met parameters, hier voornamelijk met timbre, licht en donker schakeringen, en in de tweede plaats met toonhoogte en tijdsduur. Lontano dateert uit 1967 en onderstreept de terugkeer van Ligeti naar het symfonisch orkest, weg van de avant-garde. Het orkest bespeelt het palet van de late negentiende eeuw, waarbij de allusie naar Bruckner nooit veraf is. De abstracte moderne stijl maakt plaats voor het grote gebaar en het romantisch rubato.

Met het orkestwerk 'Atmosphères' (1961) had Ligeti niet enkel een tot dan toe letterlijk ongehoorde muziek uitgevonden, hij had ook de techniek ontwikkeld om die muziek gestalte te geven. In de westerse muziek inclusief het serialisme werden toonhoogterelaties uitgecomponeerd. Ligeti stapelde in 'Atmosphères' zoveel tonen op elkaar, dat hun onderlinge relatie niet langer kón waargenomen worden, en dat de aandacht verschoof naar de beweging van compacte klankmassa's in de ruimte (hoog/laag) en in kleur (licht/donker). Hij stuurde deze klankmassa's door middel van een nieuwe techniek, de zogenaamde micropolyfonie. Hierin worden tientallen stemmen dusdanig op elkaar gestapeld, dat ze niet langer discreet waarneembaar zijn, laat staan hun onderlinge (canonische) relatie. De luisteraar hoort slechts zich langzaam verplaatsende, maar uiterst fascinerende klankwolken. Deze techniek en dit klankbeeld zijn nog aanwezig in 'Lontano', maar toch is er hier en daar een schuchtere aanzet tot een waarneembare melodie, en zijn er vooral terug sporen van akkoorden en harmonische progressies. Dit spanningsveld tussen iscreet waarneembare toonhoogten en klankmassa's, maakt 'Lontano' voor de luisteraar tot een boeiend avontuur.

De titel van het werk van verwijst naar ruimtelijkheid: 'da lontano'' betekent 'uit de verte'. Ook in oudere muziek komt sporadisch een suggestie van ruimtelijke verwijdering voor, zoals in de verre roep van de eenzame herder in de Scène aux champs uit Berlioz' Symphonie Fantastique of in de eerste scène van het derde bedrijf uit Wagners Tristan und Isolde. Soms creëert de herhaling van een kort fragment in een veel zachtere klanknuance een echo-effect. Bij Ligeti is de suggestie van ruimtelijke afstand een fase in zijn ontwikkeling van het contrapunt tijdens de jaren 1960. In vroegere orkestwerken als Atmosphères was weliswaar een dicht weefsel van stemmen aanwezig maar door hun grote aantal, compactheid en gelijkaardig verloop vergde het als het ware een microscoop om het onderhuidse gewriemel van de stemmen in de dichte klankmassa's waar te nemen. Ook Lontano wordt nog grotendeels beheerst door deze micropolyfonie. Illustratief daarvoor is Ligeti's voorschrift dat de instrumenten onmerkbaar moeten inzetten. Door een zachte aanzet schuiven ze als het ware in de totaalklank: de inzetten articuleren niet de tijd, ze moduleren slechts de ruimtelijke klankmassa. Toch beginnen zich vanaf Lontano sporadisch enkele lijnen af te tekenen in dit weefsel. Door hun uiterst zachte nuance zijn ze nog nauwelijks waarneembaar. Ze klinken op de achtergrond, als het ware vanuit de verte. De verdubbeling in octaven versterkt deze ruimtelijke associatie nog.

György Ligeti over Lontano : "De compositie Lontano (ver, dichtbij) is, voor wat haar algemene vorm betreft, verbonden met Atmosphères: beide behoren tot het prototype van continue muziek. De harmonische en polyfone technieken vallen tot op zekere hoogte terug op de 'Lacrimosa'-beweging van het Requiem en op Lux Aeterna. Toch zijn de compositorische vragen die rijzen en de antwoorden daarop totaal verschillend. De kwaliteit van de tonale kleuren refereren naar de kwaliteit van de harmonie, en de harmonisch-polyfone transformaties hebben het uiterlijk van tonaal-gekleurde transformaties. De 'harmonische kristallisatie' op het gebied van sonoriteit leidt naar een interval-harmonische denkwijze die helemaal verschilt van de traditionele harmonie - en zelfs van de atonale harmonie - in zoverre dat er geen directe harmonische opvolging of verbinding plaatsvindt; in de plaats daarvan krijgt men een opeenhoping van intervallen die in lagen metamorfoseren.

De kristallen harmonische formaties bevatten vele lagen: binnen de harmonie ligt de sub-harmonie en binnen deze liggen nog meer sub-harmonieën enz. Er is meer dan een enkele harmonische vorm, maar verschillende simultane processen met verschillende tempi. Dit perspectief onthult zich geleidelijk aan de luisteraar, alsof hij uit het felle zonlicht in een donkere kamer binnenkomt en stukje bij beetje de kleuren en de silhouetten waarneemt."(*)

Programma :

  • Franz Liszt (1811-1886), Les Préludes
  • György Ligeti (1923-2006), Lontano
  • Anton Bruckner (1824-1896), Symfonie nr. 4 in Es 'Romantische'

Tijd en plaats van het gebeuren :

Bamberger Symphoniker : Liszt, Ligeti, Bruckner
Vrijdag 25 maart om 20.00 u
(Inleiding door Mark Delaere om19.15 u )
Concertgebouw Brugge
't Zand 34
8000 Brugge

Meer info : www.concertgebouw.be en www.bamberger-symphoniker.de

Bron : Toelichting Mark Delaere voor deSingel, maart 2004 en programmaboekje voor het Concertgebouw, maart 2011

Extra :
György Ligeti : www.schott-musik.de, www.arsmusica.be (*) en youtube
Györgi Ligeti (1923 - 2006): emotioneel scepticus, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl, juni 2006

Beluister alvast György Ligeti's Lontano

10:31 Gepost in Concert, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.