22/03/2011

Bernhard Haas vermengt muziek uit heden en verleden in een origineel programma

Bernhard Haas Componisten van vandaag tonen opnieuw grote belangstelling voor het orgel. Daarvan getuigt dit recital van Bernhard Haas (foto), een specialist van het hedendaagse repertoire. Quasi una toccata spiegelt muziek uit heden en verleden in een origineel programma. Organist Bernhard Haas heeft zijn programma 'Quasi una Toccata' genoemd, naar het werk van Gilbert Amy dat er niet alleen in figureert, maar er dus ook een soort samenvatting van is. Het quasi is alvast niet van toepassing op de stukken van Frescobaldi die Haas kiest; dat zijn immers regelrechte toccata's. De twee fantasieën van Jan Pieterszoon Sweelinck en Johann Sebastian Bach zouden ook als toccata door het leven kunnen gaan. De drie koralen van Scheidt uit het Görlitzer Tabulaturbuch zijn al minder improvisatorisch van karakter. Maar de ultieme strengheid komt verrassend genoeg van de 'jonkies' van dit programma: Henri Pousseur (Deuxième vue sur les jardins interdits) en Iannis Xenakis (Gmeeoorh).

Iannis Xenakis (1922-2001), een naar Frankrijk uitgeweken Griekse ingenieur-architect, was één van de jonge componisten die Messiaens beroemde analyseklas aan het Parijse conservatorium bezochten. Opmerkelijk genoeg gaf Messiaen hem de raad geen traditionele muziekopleiding te volgen, maar zijn eigen weg te gaan, iets waarvoor Xenakis hem dankbaar zou blijven. Xenakis zou zijn compositietechnieken inderdaad baseren op theorieën, formules en methodes uit uiteenlopende wetenschappen en de architectuur. Aan het begin van de jaren '70 veralgemeende hij bijvoorbeeld een grafische compositietechniek die hij reeds had toegepast in delen van zijn orkestwerken Metastaseis (1953-'54) en Pitoprakta (1955-'56), met hun karakteristieke glissandi en klankwolken. Op millimeterpapier tekende hij eerst 'arborescenties' of boomstructuren uit, die hij vanuit deze tweedimensionele weergave vervolgens omzette in een traditionele muzieknotatie. Geïnspireerd door organische vormen en groeiprocessen boden deze arborescenties Xenakis de mogelijkheid het continuïteitsideaal dat ook in zijn architecturale projecten een belangrijke rol speelt muzikaal gestalte te geven.

Ook in Xenakis' monumentale orgelwerk Gmeeoorh (1974) komen dergelijke boomstructuren voor. Het werk bestaat uit acht delen, elk met een verschillend karakter. In het eerste deel zoekt Xenakis de hoogste registers van het orgel op, en tast zo de rand van het hoorbare af. In het tweede deel worden met behulp van vier planken geleidelijk alle toetsen van het orgel neergedrukt, wat zorgt voor een variatie van klankkleuren. In het derde deel creëren de trompetregisters van het orgel dense en krachtige samenklanken op basis van één arborescentie die geroteerd, gespiegeld en verschoven wordt. In het vierde deel wordt een grootse boomstructuur - letterlijk van de wortels tot de kruin - gevolgd door verschillende rotaties van een deeltje van de boomstructuur uit het derde deel. Opvallend in het vijfde deel zijn de statische, uitgerekte klanken. In het zesde deel krijgen we dan weer een snelle staccato-passage, waarbij korte noten in regelmatig ritme klankwolken vormen. In het voorlaatste deel keren aanvankelijk het trage tempo en de gebonden speelwijze uit het begin van het werk terug. Vervolgens vraagt Xenakis om alle registers van het orgel toe te voegen, alsook alle tremulanten, die schokken in het fortissimo-klankweb veroorzaken, terwijl ook hier de glissandolijnen worden behouden. In het korte slotdeel wordt door middel van de vier planken een allesomvattende cluster opgebouwd, die wordt gevolgd door een schokkend neerdrukken van de planken, en uiteindelijk een aangehouden cluster als slot.

Programma :

  • Jan Pieterszoon Sweelinck, Fantasia sopra ut re mi fa sol la
  • Girolamo Frescobaldi, Two Toccatas from Libro secondo di Toccate..., Toccata sesta, Toccata settima (1627)
  • Gilbert Amy, Quasi una Toccata (1983)
  • Johann Sebastian Bach, Fantasy in G minor BWV 542
  • Giacinto Scelsi, In nomine Lucis (1974)
  • Samuel Scheidt, Three Chorals from Görlitzer Tabulaturbuch (1650)
  • Henri Pousseur, Deuxième vue sur les jardins interdits (1973)
  • Iannis Xenakis, Gmeeoorh (1974)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Bernhard Haas : Quasi una toccata
Donderdag 24 maart 2011 om 20.00 u
Sint-Michiels en Sint-Goedelekathedraal Brussel

Sint-Goedelevoorplein
1000 Brussel

Meer info : www.arsmusica.be

Extra :
Gilbert Amy : www.gilbertamy.fr, en.wikipedia.org, brahms.ircam.fr en youtube
Giacinto Scelsi op www.arsmusica.be, brahms.ircam.fr en youtube
Fondazione Isabella Scelsi : www.scelsi.it
The Messenger: Giacinto Scelsi discovered a world in one note by Alex Ross, The New Yorker , 21/11/ 2005
Modern music: Scelsi, Todd M. McComb op www.medieval.org, 27/01/2000
Henri Pousseur : www.henripousseur.net, www.arsmusica.be en youtube
Iannis Xenakis : www.iannis-xenakis.org, www.arsmusica.be, www.xenakis-ensemble.com en youtube
Iannis Xenakis (1922-2001): Mathematicus en filosoof, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl

Elders op Oorgetuige :
Ars Musica werpt blik op de toekomst en focust op Belgische componisten, 24/02/2011
Demonische en hemelse orgelklanken, 5/10/2006

Beluister alvast het eerste deel uit Iannis Xenakis' Gmeeoorh



en deel 2



en Giacinto Scelsi's In Nomine Lucis

12:00 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.