20/03/2011

Accord Quartet met strijkkwartetten van Ligeti, Fekete en De Putter in het Conservatorium Brussel

György Ligeti Men zegt dat de wereld een dorp is geworden en daar klopt ook wel wat van. Maar ook in een dorp kan je elkaar lelijk mislopen. Zo is bijvoorbeeld de kans je nog nooit het Accord Quartet uit Boedapest live heeft gehoord, erg groot. Nochtans is hun lezing van Ligeti's Tweede Strijkkwartet een van de beste ooit. Het tweede van Ligeti duldt natuurlijk weinig weerspraak, maar Ars Musica heeft toch een poging gedaan: het 'tweede kwartet' van een andere Hongaar, Gyula Fekete, en 'Lunna' van onze eigen Renaud De Putter. In elk geval twee dermate authentieke stemmen, dat ze zich door Ligeti's genie niet van de wijs moeten laten brengen.

Renaud de Putter (1967), een antropoloog die compositie studeerde bij Philippe Boesmans, is een creatieve duizendpoot. Hij componeerde al muziek bij theater en stomme films. Daarnaast schrijft hij ook gedichten. Zijn werk draait altijd rond de thema's identiteit en geheugen. De door hem gecomponeerde stukken worden uitgevoerd door de ensembles Ictus, Accroche Note, Musiques Nouvelles en Belgische en buitenlandse solisten in België, Frankrijk en Canada. Opnames van zijn muziek worden uitgegeven door de labels Sub Rosa en Fuga Libera. Zijn muzikale uitdrukking geeft de voorkeur aan harmonische en vocale dimensies en neemt de vorm aan van soepele texturen met onvoorspelbare onwikkelingen, waarbij de ademhaling een sleutelrol speelt. Hij heeft een grote belangstelling voor het gefilmde beeld.

Beide strijkkwartetten van György Ligeti (foto) zijn mijlpalen binnen de ontwikkeling van de moderne kwartetmuziek. Het eerste, 'Métamorphoses nocturnes', ontstond in 1953-1954, toen Ligeti nog in Boedapest leefde. Het tweede strijkkwartet (1968) valt in een uiterst rijke scheppingsperiode van de Hongaar. Ligeti verbleef sinds de gebeurtenissen van 1956 in het Westen en kon zijn muzikale ideeën door partijpolitiek ongestoord ontwikkelen. Strijkkwartet nr 2 is muziek van een onaardse schoonheid zonder welomlijnde melodieën of structuren en herinnert aan de verstilde doeken van Cézanne of Rothko.

Toen Ligeti in 1956 het communistische Hongarije ontvluchtte - eerst naar Wenen en daarna naar Keulen - waar hij onder de vleugels van Karlheinz Stockhausen een tijdlang werkte in de elektronische studio's van de WDR - verliet hij niet enkel zijn vaderland, maar brak hij ook (gedeeltelijk, want de invloeden ervan zouden later weer aan de oppervlakte komen in zijn muziek) met de Hongaarse muzikale traditie. De neoromantische volksmuziekstijl die in Hongarije werd gepropageerd, schoof hij aan de kant om zich volop in de nieuwste ontwikkelingen van de westerse avant-garde te verdiepen: het serialisrne en de opkomende elektronische muziek. Maar in plaats van de zoveelste adept van die technieken te worden, ontwikkelde Ligeti al gauw zijn heel eigen compositietechniek, waarbij de totale chromatiek (het stelselmatig gebruiken van alle twaalf tonen) die zo belangrijk was binnen het serialisme werd gebruikt in een nieuw concept, de zogenaamde 'micropolyfonie'.

Al in Hongarije had Ligeti zich verdiept in de contrapuntische finesses van de Vlaamse polyfonisten uit de vijftiende en zestiende eeuw (Ockeghem, Obrecht, Josquin Desprez, Lassus). Door strikte contrapuntische formules - in wezen zijn het allemaal canons - in heel geconcentreerde, dicht op elkaar gepakte vorm op chromatisch materiaal toe te passen, bouwde hij een wemelend kluwen van door elkaar gevlochten identieke (canonische) lijnen op. De techniek was dan wel canonisch, het resultaat klonk zeer statisch, ondanks de snelle, onrustige beweging van de noten aan de oppervlakte. In plaats van canons hoor je het als een textuur, als verschuivende kleuren, of als wolken van beweeglijke chromatische clusters. Deze micropolyfonie, die tegelijk iets beklemmends heeft, werkt bij uitstek in grote orkestrale en vocale bezettingen als 'Atmosphères' (voor orkest), 'Lux Aeterna' (voor koor) of het 'Requiem' (voor koor en orkest). Niet enkel zijn dit de werken die Ligeti op het voorplan van de nieuwe muziek brachten, het zijn ook de werken waarmee hij bij het brede publiek bekend werd, wanneer Stanley Kubrick deze drie werken in de soundtrack van '2001: A Space Odyssey' opnam.

Pas gaandeweg slaagde Ligeti erin om dat idee - dat het oorspronkelijk van een massale bezetting, van het confuse, van het vervlechten van een groot aantal lijnen moest hebben - te vertalen naar een compacte kamermuziekbezetting. Het werk waarin dat gebeurt, is het Tweede Strijkkwartet (1968). Daaruit zijn alle motivische en thematische elementen gebannen en blijven enkel nog wisselende texturen over, die ontstaan uit bundelingen van polyfone stemmen. In het eerste en laatste deel klinkt dat vloeiend, bijna amorf, in het verlengde van de grote micropolyfone werken. In de andere delen overheerst het ritmische aspect: de lijnen die door elkaar worden gevlochten, staan in verschillende ritmische gedaanten, zodat het weefsel daar minder als echte wolken maar eerder als een op hol geslagen mechaniekje klinken. Nergens is dat zo duidelijk als in het derde deel dat als titel 'come un meccanismo di precisione' draagt. (De pizzicati in dit mechanische kluwen, maakt dat het ook een soort van hommage wordt aan Béla Bartók - het is moeilijk hierbij niet terug te denken aan het vierde deel uit Bartóks Vierde Strijkkwartet.) Ligeti's mechanieken zijn echter geen goed geoliede machines, maar uiterst feilbaar: ze lopen vast, ze ontsporen of ze vallen stil.

Programma :

  • György Ligeti, 2de strijkkwartet (1968)
  • Gyula Fekete, 2de strijkkwartet
  • Renaud De Putter, Lunna (2002)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Accord Quartet : Ligeti, Fekete, De Putter
Dinsdag 22 maart 2011 om 12.30 u
Koninklijk Conservatorium Brussel

Regentschapsstraat 30
1000 Brussel

Meer info : www.arsmusica.be

Bron : tekst Maarten Beirens voor deSingel, mei 2009

Extra :
György Ligeti : www.schott-musik.de, www.arsmusica.be en youtube
Györgi Ligeti (1923 - 2006): emotioneel scepticus, Jan de Kruijff op www.musicalifeiten.nl, juni 2006
Renaud de Putter op www.compositeurs.be en youtube

Elders op Oorgetuige :
Ars Musica werpt blik op de toekomst en focust op Belgische componisten, 24/02/2011
Carte blanche voor Renaud De Putter, 21/04/2008

Beluister alvast het eerste deel uit Ligeti's 2de strijkkwartet

21:37 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.