16/03/2011

Het jonge strijkkwartet Arsis4 sluit Antwerpse Ars Musica-driedaagse af

Arsis4 Op de slotdag van de Antwerpse Ars Musica-driedaagse wordt het podium gereserveerd voor jonge musici. Voor het Vlaamse strijkkwartet Arsis4 bijvoorbeeld, dat vanuit enthousiasme voor de modernen werk van eigen bodem zeker niet vergeet. De aftrap van dit concert wordt gegeven met een kort maar intens werk dat Henry Pousseur schreef voor de tachtigste verjaardag van Pierre Boulez. Ook 'In deep silence III' van Wim Henderickx staat op hun repertoire. Dit kort en intiem werk is een persoonlijke commentaar op het 'Keizerskwartet' van Joseph Haydn waarin stilte en rust overheersen. Ook de Hongaar György Kurtág heeft een voorliefde voor beknoptheid en economie in muzikale middelen. Zijn Derde Strijkkwartet 'Officium breve' is een suite van korte stukken. Het is een merkwaardige synthese van verschillende compositietechnieken, muzikale bronnen en buitenmuzikale associaties. Nadat eerder op het seizoen Remix Ensemble al twee sleutelwerken van de Finse componiste Kaija Saariaho op het programma had staan, brengt Arsis4 met 'Nymphea' nog een geweldig werk van haar. Wat je hoort is een enkele, ononderbroken boog van klank. Een gecontroleerd proces van langzaam ontvouwen.

Kaija Saariaho - Nymphéa
Op nauwelijks een kwarteeuw tijd is 'Nymphéa' uitgegroeid tot een klassieker in het strijkkwartetrepertoire. Talrijke opnames en uitvoeringen door een groot aantal kwartetten getuigen daarvan. Het is dan ook een indrukwekkende compositie, die kracht aan subtiliteit paart en die de uitersten van de klank met elkaar confronteert. Dat gebeurt om te beginnen via verschillende speelwijzen op de strijkinstrumenten: van traditioneel geproduoeerde strijkersklanken tot de knarrende, schurende geluiden die door overdruk op de boog ontstaan, en van een boogvoering tussen kam en toets ('normale klank') tot een boogvoering ter hoogte van de kam of van de toets (minder gefocuste, etherische klank). Verder schakelt Saariaho ook live electronics in om die processen te intensifieren en om het klankspectrum nog meer uit te breiden. Met behulp van die technologie wordende strijkersklanken op het ogenblik van hun productie zelf ingrijpend getransformeerd en weergegeven via rond het kwartet opgestelde luidsprekers. Het is dus absoluut niet de bedoeling dat akoestische en elektronische klanken als gescheiden van elkaar worden waargenomen. Integendeel, het gaat om één vibrerend, ademend,. inkrimpend, uitdeinend klanklichaam. Saariaho creëert hiermee een muzikale wereld die tegelijkertijd zeer ruw en zeer poëtisch is. Vooral het verstilde slot waarin de musici enkele tekstfragmenten uit een gedicht van Tarkovsky fluisteren, is van een onwezenlijke schoonheid.

Wim Henderickx - In Deep Silence III. Impression on a Theme of Haydn
Deze verstilde muziek vertrekt van een citaat uit het beroemde Keizerskwartet van Joseph Haydn, een van de grote pijlers waarop de kwartetcultuur berust. Henderickx gebruikt het thema daaruit in elk van de drie delen op een andere manier. In het eerste deel wordt die melodie vervluchtigd, doordat ze in flageolet verschijnt (in de eerste viool en de cello). In het tweede deel keert ze terug naar de aarde; de melodie neemt hier de gedaante aan van een treurzang in de altviool. In het derde deel verschijnt ze opnieuw in de eerste viool, maar nu in een meer statische harmonische context. De musici krijgen hier en daar de vrijheid om eigen interpretaties toe te voegen, die echter wel de algemene sfeer van intimiteit moeten respecteren. Er is iets ontroerends aan deze hommage. Waar componisten sinds Haydn (Beethoven, Brahms, Bartok, Ferneyhough) dit werk als uitgangspunt namen voor een steeds meer expansieve, doorwrochte of zelfs luidruchtige schrijfwijze, keert Wim Hendrickx terug naar de kwetsbare, intieme situatie van het begin.

Henri Pousseur - Piccolo Ricercare (Sopra tu es Petrus)
Als beginnend componist heeft Pousseur enorm veel opgestoken van Pierre Boulez, en gedurende de jaren 1960 was er een intense samenwerking en vriendschap tussen beide protagonisten van de seriële muziek. Nadien ontstonden er zware artistieke meningsverschillen over esthetische kwesties, met grote gevolgen voor hun persoonlijke relatie. Zoals tien jaar eerder stelde Pousseur een gebaar, naar aanleiding van een ronde verjaardag van Boulez die 80 jaar zou worden in 2005. De titel van dit aan Boulez opgedragen, korte strijkkwartet is veelgelaagd. Onderzoek ('recherche', 'rioercare') is een aspect dat hen beiden verbindt. Boulez en Pousseur hebben niet gewacht op de academisering van de kunstopleidingen of op de inrichting van een doctoraat in de kunsten om van compositie onderzoek te maken, en omgekeerd. 'Tu es Petrus' is een gregoriaanse melodie die natuurlijk naar de voornaam van de jubilaris verwijst. In 1995 had Harrison Birtwistle al iets gelijkaardigs gedaan in zijn 'Hoquetus Petrus', een transformatie van Guillaume De Machauts 'Hoquetus David' uit de veertiende eeuw. Met zekerheid verwijst 'Tu es Petrus' ook naar een bijbelse context van verraad en verloochening, precies de verwijten die Boulez op Pousseur afvuurde vanaf de latere jaren 1960. Hoe dan ook is dit strijkkwartet veel korter, melodischer en eenvoudiger dan de hommage die Pousseur in 1995 naar aanleiding van Boulez' zeventigste verjaardag schreef: 'Bulles de temps' is eveneens een strijkkwartet, maar dan wel in 17-toonsstemming.

György Kurtág - Officium Breve, in Memoriam Andreae Szervánszky, Op. 28
Andreae Szervánszky was een vriend en collega van Kurtág aan de Muziekacademie van Boedapest. Beiden hadden een enorme bewondering voor de muziek van hun grote voorganger Bartok maar bij Szervánszky is diens modern folklorisme wat directer terug te vinden dan bij Kurtág. Muzikaal is er dus een grote afstand tussen beide componisten, maar dat belette Kurtág niet in zijn hommage fragmenten te integreren uit Szervánszky's ' Serenade voor strijkers' (1947-48). Maar er zijn nog veel meer expliciete referenties in deze compositie. Webern was altijd al een voorbeeld voor Kurtág, met zijn compacte, uiterst gestructureerde composities waarin veel wordt uitgedrukt met weinig middelen. Het zal hem niet ontgaan zijn dat ook Weberns Strijkkwartet het opusnummer 28 had. Een van de delen uit dit kwartet is overigens niet meer of minder dan een bewerking van de finale uit Webems 'Tweede Cantate' (de beroemde polymetrische canon) voor strijkkwartet. Ook zijn er hints naar werk van Beethoven, Bach ('Johannes Passie', in de tweede beweging van het Officium breve) en ook naar zijn eigen pianocyclus 'Jatekok', sowieso een bundeling van korte ideeën die later meer zouden uitgewerkt worden. Zo krijgt dit 'requiem zonder woorden' (Paul Griffiths) voor een dierbare vriend een meer universeel karakter.

Programma :

  • Kaija Saariaho, Nymphéa (1987), for string quartet and electronics
  • Wim Henderickx, In Deep Silence III (2003)
  • Henri Pousseur, Piccolo Ricercare (Sopra tu es Petrus) (2004)
  • György Kurtág, Officium Breve, in Memoriam Andreae Szervánszky, Op. 28 (1989)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Arsis4 : Saariaho, Henderickx, Pousseur, Kurtág
Zaterdag 19 maart 2011 om 17.00 u
deSingel
- Blauwe zaal
Desguinlei 25
2018 Antwerpen

Meer info : www.arsmusica.be, www.desingel.be en www.arsis4.be

Bron : tekst Mark Delaere voor deSingel, maart 2011

Extra :
Kaija Saariaho : www.saariaho.org, www.chesternovello.com, www.finncult.be en youtube
Wim Henderickx : www.wimhenderickx.com, wimhenderickx.wordpress.com, www.matrix-new-music.be en youtube
Henri Pousseur : www.henripousseur.net, www.arsmusica.be en youtube
György Kurtág op www.arsmusica.be, www.boosey.com en youtube

Elders op Oorgetuige :
Belgische premières van Wim Henderickx en Klas Torstensson in deSingel, 12/03/2011
Geneviève & Brigitte Foccroulle brengen bloemlezing van oude avant-gardewerken in Luik, 28/02/2011
Ars Musica werpt blik op de toekomst en focust op Belgische componisten, 24/02/2011
L'Amour de loin : een hedendaagse opera die het grote romantische gebaar niet schuwt, 14/09/2010
Interview met Kaija Saariaho en Jean-Baptiste Barrière, 22/02/2007

Beluister alvast Kaija Saariaho's Nymphéa



en dit fragment uit Kurtágs Officium Breve

22:58 Gepost in Concert, Festival, Muziek | Permalink |  Facebook

De commentaren zijn gesloten.